متهموگلوبینمی (Methemoglobinemia) یکی از اختلالات نادر اما بالقوه خطرناک خون است که در آن، هموگلوبین توانایی طبیعی خود برای حمل اکسیژن را از دست میدهد. در بسیاری از بیماران، علائمی مانند کبودی پوست و لبها، تنگی نفس یا خستگی شدید دیده میشود، در حالیکه نتایج برخی آزمایشهای رایج طبیعی به نظر میرسند. به همین دلیل، آزمایشهای اختصاصی نقش تعیینکنندهای در تشخیص این بیماری دارند.
در این مقاله، بر اساس اطلاعات منابع معتبر پزشکی، توضیح میدهیم Methemoglobinemia چیست، چگونه آزمایش میشود و چرا برخی تستهای معمول میتوانند گمراهکننده باشند.
متهموگلوبینمی (Methemoglobinemia) چیست؟
در حالت طبیعی، آهن موجود در هموگلوبین به شکل دوظرفیتی (Fe²⁺) است و میتواند اکسیژن را حمل کند.
در متهموگلوبینمی (Methemoglobinemia)، آهن به شکل سهظرفیتی (Fe³⁺) تبدیل میشود که:
- قادر به اتصال مؤثر به اکسیژن نیست
- باعث کاهش اکسیژنرسانی به بافتها میشود
این بیماری میتواند:
- ارثی باشد
- یا اکتسابی (در اثر مصرف برخی داروها، مواد شیمیایی یا نیتراتها)
چرا تشخیص Methemoglobinemia دشوار است؟
یکی از ویژگیهای مهم متهموگلوبینمی این است که:
- پالساکسیمتر اغلب عددی حدود ۸۵٪ و نسبتاً ثابت نشان میدهد
- گازهای خون شریانی (ABG) ممکن است اکسیژن طبیعی را گزارش کنند
- اما علائم بالینی بیمار با این نتایج همخوانی ندارد
این ناهماهنگی، پزشک را به وجود Methemoglobinemia مشکوک میکند.
آزمایش اصلی تشخیص: کو-اکسیمتری (Co-oximetry)
✅ استاندارد طلایی تشخیص متهموگلوبینمی (Methemoglobinemia)
کو-اکسیمتری یک روش پیشرفته آنالیز خون است که میتواند انواع مختلف هموگلوبین را بهصورت جداگانه اندازهگیری کند، از جمله:
- اکسیهموگلوبین
- دئوکسیهموگلوبین
- کربوکسیهموگلوبین
- متهموگلوبین
تفسیر مقادیر:
- طبیعی: کمتر از ۱٪
- خفیف: ۱ تا ۱۰٪
- متوسط: ۱۰ تا ۳۰٪
- شدید و تهدیدکننده حیات: بالاتر از ۳۰–۴۰٪
نقش گازهای خون شریانی (ABG)
ABG بهتنهایی برای تشخیص Methemoglobinemia کافی نیست، اما کمککننده است:
- PaO₂ معمولاً طبیعی است
- اشباع اکسیژن محاسبهشده ممکن است گمراهکننده باشد
- اختلاف بین وضعیت بالینی و نتایج آزمایش، شک تشخیصی را تقویت میکند
شکاف اشباع اکسیژن (Saturation Gap) چیست؟
Saturation Gap به اختلاف بین:
- اشباع اکسیژن اندازهگیریشده با پالساکسیمتر
- و اشباع اکسیژن محاسبهشده در ABG
اگر این اختلاف قابلتوجه باشد، احتمال وجود دیسهموگلوبینها مانند Methemoglobinemia مطرح میشود.
چه زمانی باید به Methemoglobinemia شک کرد؟
پزشک در این شرایط به متهموگلوبینمی (Methemoglobinemia) فکر میکند:
- کبودی پوست یا لبها بدون علت قلبی یا ریوی
- عدم بهبود اشباع اکسیژن با اکسیژنتراپی
- مصرف داروهایی مانند بنزوکائین، لیدوکائین، نیتراتها یا برخی آنتیبیوتیکها
- رنگ قهوهای یا شکلاتی خون
جمعبندی
متهموگلوبینمی (Methemoglobinemia) بیماریای است که با آزمایشهای معمول بهراحتی تشخیص داده نمیشود. کلید تشخیص، توجه به علائم بالینی و استفاده از کو-اکسیمتری است. شناخت این تست و محدودیتهای پالساکسیمتر و ABG میتواند نقش حیاتی در نجات جان بیمار داشته باشد.
پرسشهای متداول (FAQ)
آیا پالساکسیمتر برای تشخیص Methemoglobinemia کافی است؟
خیر. پالساکسیمتر در این بیماری قابل اعتماد نیست.
بهترین آزمایش تشخیصی متهموگلوبینمی چیست؟
کو-اکسیمتری دقیقترین و استانداردترین روش تشخیص است.
آیا Methemoglobinemia همیشه اورژانسی است؟
در موارد خفیف ممکن است فقط پایش لازم باشد، اما در سطوح بالا یک اورژانس پزشکی محسوب میشود.
منبع:
Lab Tests Online – Methemoglobin
تمرکز بر آزمایش، تفسیر نتایج و کاربرد بالینی
- No.30
- ۰۴/۱۱