افزایش سطح آنزیم کراتین فسفوکیناز (CK) در خون یکی از شاخصهای کلیدی برای تشخیص آسیب عضلانی است. با این حال، علت این افزایش میتواند متفاوت باشد؛ از عوارض دارویی مانند میوپاتی ناشی از مصرف استاتینها تا بیماریهای میوپاتی التهابی (التهاب واقعی عضله). تمایز دقیق این دو وضعیت برای انتخاب درمان مناسب، پیشگیری از آسیب پایدار عضلانی و تصمیمگیری ادامه یا قطع دارو اهمیت ویژهای دارد.
نقش تست CK در بررسی سلامت عضلات
آنزیم CK در سلولهای عضلانی اسکلتی، قلب و مغز وجود دارد. در حالت طبیعی، مقدار کمی CK وارد جریان خون میشود، اما آسیب به سلولهای عضلانی باعث آزادسازی بیشتر آن به خون میگردد.
– محدوده طبیعی CK: حدود ۲۰ تا ۲۰۰ واحد در لیتر (بسته به جنس و آزمایشگاه ممکن است تغییر کند).
– افزایش خفیف تا متوسط: میتواند ناشی از فعالیت بدنی، تزریق عضلانی یا مصرف دارو باشد.
– افزایش زیاد و پایدار: نشانه آسیب قابل توجه عضله یا التهاب مداوم است.
میوپاتی ناشی از استاتینها؛ اختلال دارویی اما برگشتپذیر
استاتینها داروهایی هستند که با مهار آنزیم HMG-CoA ردوکتاز، کلسترول خون را کاهش میدهند. با وجود اثربخشی بالا در پیشگیری از بیماریهای قلبی، در برخی بیماران ممکن است باعث آسیب عضلانی شوند.
ویژگیهای آزمایشگاهی و بالینی:
– افزایش خفیف تا متوسط CK (معمولاً < ۱۰ برابر حد طبیعی).
– درد عضلانی بدون ضعف قابل توجه.
– در اغلب موارد با قطع دارو، CK به سطح طبیعی بازمیگردد.
– در نوع نادرتر (میوپاتی نکروزان وابسته به آنتیبادی ضد HMGCR)، سطح CK بسیار بالا باقی میماند و نیاز به درمان ایمونوتراپی دارد.
نکته بالینی مهم:
– اگر افزایش CK همراه با ضعف پیشرونده باشد، باید احتمال میوپاتی ایمنی ناشی از استاتین را در نظر گرفت، نه صرفاً سمیت دارویی ساده.
میوپاتی التهابی؛ التهاب واقعی عضله
در میوپاتیهای التهابی مانند پلیمیوزیت (Polymyositis)، درماتومیوزیت (Dermatomyositis) یا میوپاتی اجسام درونسازی (Inclusion Body Myositis)، سیستم ایمنی به عضله حمله میکند.
ویژگیهای اختصاصی:
– افزایش شدید CK (اغلب بیش از ۱۰ برابر حد طبیعی و گاهی > ۱۰۰۰۰ U/L).
– ضعف پیشرونده در عضلات نزدیک به تنه.
– درد معمولاً کمتر از موارد استاتینی است، اما ضعف واضحتر است.
– ادامهی افزایش CK علیرغم قطع دارو نشانگر التهاب فعال میباشد.
– یافتههای MRI یا بیوپسی عضله تغییرات التهاب و نکروز را تأیید میکنند.
چگونه تفسیر تست CK به افتراق کمک میکند؟
۱. شدت افزایش CK:
– افزایش خفیف (تا ۵–۱۰ برابر): بیشتر به نفع سمیت دارویی است.
– افزایش شدید و ماندگار: نشانه التهاب خودایمنی عضله.
۲. پایداری تغییرات پس از قطع استاتین:
– کاهش تدریجی CK طی هفتهها تا ماهها ⇒ احتمال میوپاتی استاتینی ساده.
– ماندگاری یا افزایش CK ⇒ احتمال میوپاتی التهابی (ضد HMGCR یا پلیمیوزیت).
۳. همزمانی ضعف عضلانی:
– در سمیت استاتینی: درد بیشتر از ضعف.
– در التهاب عضله: ضعف پررنگتر از درد.
۴. یافتههای پشتیبان:
– در میوپاتیهای ایمنی، آنتیبادیهای اختصاصی (Anti‑Jo‑۱، Anti‑SRP، Anti‑HMGCR) ممکن است مثبت شوند.
– در میوپاتی دارویی، این آنتیبادیها معمولاً منفی هستند.
نقش آزمایشهای مکمل در تفسیر CK
– AST و ALT: در آسیب عضلانی نیز افزایش مییابد، بدون وجود شواهد بیماری کبدی.
– میوگلوبین سرم یا ادرار: در میوپاتی شدید ممکن است به رابدومیولیز منجر شود.
– الکترومیوگرافی (EMG): تغییرات میوپاتیک در میوپاتی التهابی قابل مشاهده است.
– MRI عضله: نواحی التهاب فعال را نشان میدهد و به انتخاب محل بیوپسی کمک میکند.
نکات بالینی برای پزشکان و بیماران
– بیماران مصرفکنندهی استاتین باید در صورت بروز درد یا ضعف عضلانی، CK را چک کنند.
– اگر CK بیش از ۱۰ برابر حد طبیعی است یا با ضعف همراه است، باید دارو قطع و بررسی ایمنی انجام شود.
– در صورت اثبات میوپاتی التهابی، درمان شامل کورتیکواستروئیدها، داروهای سرکوبکننده ایمنی (مثل آزاتیوپرین یا متوترکسات) یا در برخی موارد ایمونوگلوبولین وریدی (IVIG) است.
سؤالات متداول (FAQ)
۱. آیا هر افزایش CK در مصرفکنندگان استاتین خطرناک است؟
خیر. افزایش خفیف و گذرا شایع است و معمولاً با ادامه مصرف یا تغییر دارو بهبود مییابد. تنها افزایش مداوم یا علائم بالینی نگرانکننده نیازمند بررسی است.
۲. آیا ورزش باعث افزایش CK میشود؟
بله. فعالیت بدنی شدید میتواند سطح CK را تا چند برابر بالا ببرد، اما بدون علائم بالینی مهم است.
۳. چگونه میتوان تفاوت بین التهاب عضله و سمیت دارویی را قطعی کرد؟
بیوپسی عضله و بررسی آنتیبادیهای اختصاصی (بهویژه Anti‑HMGCR) به افتراق قطعی کمک میکند.
۴. آیا میتوان پس از بهبود میوپاتی استاتینی دوباره استاتین مصرف کرد؟
در موارد خفیف، بله، با انتخاب دوز پایینتر یا نوع متفاوت. در میوپاتی ایمنی مرتبط با Anti‑HMGCR، مصرف مجدد ممنوع است.
جمعبندی
تست CK نه تنها نشانگر آسیب عضلانی است، بلکه با تفسیر دقیق میزان، پایداری و همراهی با علائم، ابزار ارزشمندی در تشخیص افتراقی بین میوپاتی استاتینی و التهابی محسوب میشود. تلفیق این تست با یافتههای بالینی، سرولوژیک و تصویربرداری، راهنمایی دقیق برای تصمیمگیری درمانی فراهم میکند.
منابع :
۱. [Mayo Clinic – Creatine Kinase (CK) Test]
۲. [LabTestsOnline – Creatine Kinase]
No.6
۰۴/۰۸
