آهن تنها یک ماده معدنی ساده نیست؛ بلکه نقشی اساسی در تولید هموگلوبین، انتقال اکسیژن و عملکرد سلولهای بدن دارد. اما بدن برای کنترل این آهن به پروتئینی به نام ترانسفرین (Transferrin) نیاز دارد. آزمایش TIBC (Total Iron Binding Capacity)در واقع ظرفیت کل اتصال آهن به ترانسفرین را میسنجد و به پزشک کمک میکند تا بداند بدن چقدر آهن در گردش دارد و آیا ذخایر آهن کافی است یا خیر.
به همین دلیل، افزایش یا کاهشTIBC میتواند نشانهی کمخونی، التهاب، یا بیماریهای مزمن باشد و تفسیر دقیق آن در کنار آزمایشهای آهن (Iron) و فریتین (Ferritin) انجام میگیرد.
محدوده طبیعی TIBC
محدوده نرمال ممکن است در آزمایشگاهها کمی متفاوت باشد، اما مقادیر معمول عبارتاند از:
- مردان و زنان بالغ: 240 تا ۴۵۰ میکروگرم در دسیلیتر (µg/dL)
- کودکان: 250 تا ۴۳۰ µg/dL
🔹 TIBCبالا بهمعنای افزایش ظرفیت خون برای اتصال آهن (کمبود آهن در سرم) است.
🔹 TIBCپایین نشاندهنده کاهش ظرفیت اتصال آهن، معمولاً به دلیل التهاب یا تجمع آهن در بدن است.
علل افزایش TIBC (TIBCبالا)
زمانی که بدن با کمبود آهن مواجه میشود، ترانسفرین بیشتری تولید میکند تا آهنهای موجود را بهطور مؤثرتر حمل کند. این وضعیت باعث افزایش TIBC میشود.
مهمترین دلایل TIBCبالا عبارتاند از:
- کمخونی فقر آهن (Iron Deficiency Anemia):شایعترین علت افزایشTIBC، در اثر کاهش ذخایر آهن و افزایش تولید ترانسفرین.
- مرحلهی بارداری:در بارداری، سطح ترانسفرین افزایش یافته تا نیاز آهن جنین تأمین شود.
- خونریزی مزمن یا بلندمدت:کاهش مداوم آهن در اثر قاعدگیهای سنگین یا زخمهای گوارشی.
- رژیم غذایی کمآهن:در گیاهخواران یا افراد با سوءتغذیه، بدن برای جبران جذب پایین، TIBC را بالا میبرد.
- قرصهای ضد بارداری یا استروژن تراپی:این هورمونها باعث افزایش مصنوعی سطح ترانسفرین میشوند.
علل کاهش TIBC(TIBCپایین)
وقتی آهن بیش از حد در بدن جمع میشود یا التهاب مزمن وجود دارد، تولید ترانسفرین کاهش مییابد و در نتیجه TIBC پایین میآید.
دلایل شایع TIBCپایین عبارتاند از:
- کمخونی بیماریهای مزمن (Anemia of Chronic Disease):در بیماریهای طولانیمدت (مانند روماتیسم، لوپوس یا عفونتهای مزمن)، بدن آهن را در سلولها محبوس میکند و سطح TIBC افت میکند.
- هموکروماتوز (Hemochromatosis):اختلال ژنتیکی که در آن بدن آهن زیادی جذب و ذخیره میکند، باعث پایین آمدن TIBC میشود.
- بیماریهای کبدی (مانند سیروز یا هپاتیت):چون ترانسفرین در کبد ساخته میشود، آسیب کبدی سطح آن را کاهش میدهد.
- سوءتغذیه پروتئینی یا بیماریهای نارسایی کلیه:کاهش تولید پروتئینها (از جمله ترانسفرین) منجر به افت TIBC میشود.
- سرطان یا التهاب سیستمیک:در این موارد نیز پاسخ التهابی موجب سرکوب ساخت ترانسفرین میشود.
تحلیل همبستگی آزمایشها (Iron / Ferritin / TIBC / Transferrin Saturation)
| الگوی آزمایش | تفسیر بالینی |
|---|---|
| Iron ↓ + Ferritin ↓ + TIBC ↑ | کمخونی فقر آهن |
| Iron ↓ + Ferritin ↑ + TIBC ↓ | کمخونی بیماری مزمن یا التهاب |
| Iron ↑ + Ferritin ↑ + TIBC ↓ | تجمع آهن یا هموکروماتوز |
| Iron ↑ + TIBC ↑ | مصرف زیاد مکملهای آهن یا دارو |
🔹 آهن و TIBCرابطه معکوس دارند: وقتی آهن کم میشود، بدن TIBC را بالا میبرد تا جذب آهن را جبران کند، و برعکس.
علائم تغییر سطحTIBC
تغییرات TIBC علامت مستقیم ندارد، اما با علائم بیماریهای زمینهای همراه است.
در TIBCبالا:
- خستگی و ضعف
- تنگی نفس هنگام فعالیت
- رنگپریدگی پوست و لبها
- سرگیجه یا بیحوصلگی
- شکنندگی ناخنها یا ریزش مو
در TIBCپایین:
- تیرگی پوست یا تغییر رنگ (در هموکروماتوز)
- درد مفاصل
- نارسایی کبد یا ادم
- خستگی مزمن
- کاهش میل جنسی در مردان
درمان و راهکارهای اصلاح سطح TIBC
در صورت افزایشTIBC:
- مصرف غذاهای غنی از آهن: جگر، گوشت قرمز، عدس، اسفناج
- دریافت ویتامین C برای افزایش جذب آهن
- درمان علت زمینهای مثل خونریزی یا تغذیه نامناسب
- مصرف مکمل آهن طبق تجویز پزشک
در صورت کاهشTIBC:
- پرهیز از مکملهای حاوی آهن مگر به توصیه پزشک
- بررسی عملکرد کبد و کلیه
- درمان التهاب یا بیماری مزمن
- در صورت هموکروماتوز، انجام درمان فلبوتومی (Phlebotomy) یا داروهای دفع آهن
چه زمانی باید نگران شویم؟
اگر در جواب آزمایش خود مشاهده کردید که TIBC بالا یا پایین است و همزمان:
- فریتین یا آهن خون شما غیرطبیعی است،
- یا علائمی مانند خستگی، تیره شدن پوست یا تنگی نفس دارید،
بهتر است پزشک متخصص داخلی یا هماتولوژی وضعیت شما را بررسی کند.
پرسشهای متداول (FAQ)
آیا TIBCبالا همیشه نشانه کمخونی فقر آهن است؟
بله، اغلب اوقات افزایش TIBC نشانه کمبود آهن است، اما در بارداری یا مصرف داروهای هورمونی نیز دیده میشود.
آیا TIBCپایین الزاماً خطرناک است؟
بهتنهایی خیر، اما میتواند هشداردهنده بیماری مزمن، التهاب یا آسیب کبدی باشد.
تست مناسب مکملTIBC چیست؟
آزمایشهای مکمل شامل اندازهگیری آهن سرم، فریتین و درصد اشباع ترانسفرین است.
آیا میتوانTIBC را با تغذیه اصلاح کرد؟
در موارد خفیف ناشی از کمبود آهن یا تغذیه فقیر، بله؛ ولی در بیماریهای کبدی یا ژنتیکی نیاز به درمان پزشکی است.
منابع :
No. 25
۰۴/۰۹
