ماهی و غذاهای دریایی بهعنوان منابع ارزشمند پروتئین، اسیدهای چرب امگا‑۳، ویتامین D و عناصر ضروری، نقش مهمی در سلامت قلب، مغز و سیستم ایمنی دارند. با این حال، یکی از نگرانیهای مهم درباره مصرف برخی از این مواد غذایی، افزایش سطح جیوه در خون است؛ موضوعی که بهویژه برای زنان باردار، کودکان و افراد پرمصرف اهمیت بالایی دارد.
در این مقاله بهصورت علمی و قابل فهم بررسی میکنیم که جیوه چگونه از طریق ماهی وارد بدن میشود، کدام غذاهای دریایی پرخطرتر هستند، افزایش جیوه چه پیامدهایی دارد و چگونه میتوان مصرف ایمن داشت.
جیوه چیست و چرا برای بدن مضر است؟
جیوه یک فلز سنگین سمی است که بهطور طبیعی در محیط وجود دارد و در اثر فعالیتهای انسانی مانند سوزاندن سوختهای فسیلی وارد هوا و آب میشود. در محیطهای آبی، جیوه به شکل متیلجیوه تبدیل میشود؛ شکلی که:
- بهراحتی جذب بدن انسان میشود
- در بافتها تجمع پیدا میکند
- بهویژه برای مغز و سیستم عصبی سمی است
جیوه چگونه از طریق ماهی وارد خون میشود؟
تجمع زیستی در زنجیره غذایی
- پلانکتونها متیلجیوه را جذب میکنند
- ماهیهای کوچک، پلانکتونها را میخورند
- ماهیهای بزرگتر، ماهیهای کوچک را مصرف میکنند
✅ هرچه ماهی بزرگتر، مسنتر و شکارچیتر باشد، میزان جیوه آن بیشتر است.
پس از مصرف:
- متیلجیوه از دستگاه گوارش جذب میشود
- وارد جریان خون میگردد
- به مغز، کلیهها و در دوران بارداری به جنین منتقل میشود
کدام ماهیها و غذاهای دریایی بیشترین جیوه را دارند؟
ماهیهای با جیوه بالا (مصرف محدود یا ممنوع در بارداری)
- کوسه
- ارهماهی
- شاهماهی بزرگ (King Mackerel)
- ماهی تن بزرگ (بهویژه تن بالهدرشت)
- مارلین
ماهیهای با جیوه متوسط
- تن کنسروی
- هامور
- ماهی سفید بزرگ
مصرف این گروه باید محدود و کنترلشده باشد.
ماهیهای کمجیوه و ایمنتر
- سالمون
- ساردین
- قزلآلا
- کیلکا
- میگو
- ماهی کولی
✅ این ماهیها معمولاً کوچکتر هستند و فواید تغذیهای بالایی دارند.
افزایش جیوه خون چه عوارضی دارد؟
در بزرگسالان
- اختلال تمرکز و حافظه
- گزگز یا بیحسی دست و پا
- ضعف عضلانی
- سردرد و خستگی مزمن
- آسیب کلیوی در مواجهه طولانیمدت
در زنان باردار و جنین
- اختلال رشد مغزی جنین
- کاهش تواناییهای شناختی کودک
- تأخیر تکامل عصبی
⚠️ حتی مقادیر نسبتاً پایین جیوه میتواند برای جنین مضر باشد.
در کودکان
- مشکلات یادگیری
- اختلال توجه
- تأخیر رشد عصبی
چه کسانی بیشتر در معرض افزایش جیوه خون هستند؟
- افرادی که بهطور مکرر ماهیهای بزرگ مصرف میکنند
- زنان باردار یا شیرده
- کودکان خردسال
- ساکنان مناطق ساحلی با مصرف بالای غذاهای دریایی
چگونه میتوان تعادل بین فواید ماهی و خطر جیوه را حفظ کرد؟
توصیههای کاربردی و ایمن
- مصرف ماهی ۲ تا ۳ بار در هفته از انواع کمجیوه
- پرهیز از مصرف ماهیهای بزرگ و شکارچی در بارداری
- تنوع در انتخاب منابع پروتئینی دریایی
- توجه به منبع و کیفیت ماهی
- انجام آزمایش جیوه خون در افراد پرخطر در صورت توصیه پزشک
✅ حذف کامل ماهی توصیه نمیشود؛ انتخاب هوشمندانه کلید سلامت است.
آزمایش جیوه خون چه زمانی لازم است؟
پزشک ممکن است در موارد زیر آزمایش را درخواست کند:
- مصرف زیاد ماهیهای پرجیوه
- وجود علائم عصبی بدون علت مشخص
- بارداری همراه با نگرانی از مواجهه با فلزات سنگین
- مواجهه شغلی یا محیطی با جیوه
جمعبندی
- ماهی منبع مهمی از مواد مغذی است، اما برخی از انواع آن حاوی مقادیر بالایی از جیوه هستند. جیوه عمدتاً از طریق مصرف ماهیهای بزرگ وارد جریان خون میشود و افزایش آن میتواند به سیستم عصبی آسیب برساند. بنابراین، انتخاب ماهیهای کمجیوه بهترین راه برای بهرهمندی ایمن از فواید غذاهای دریایی است.
سؤالات متداول
آیا مصرف تن کنسروی باعث افزایش جیوه میشود؟
در مصرف متعادل معمولاً ایمن است، اما زیادهروی توصیه نمیشود.
آیا پخت ماهی جیوه را کاهش میدهد؟
خیر، جیوه با پخت از بین نمیرود.
آیا باید در بارداری ماهی را حذف کرد؟
خیر، اما باید فقط از ماهیهای کمجیوه استفاده شود.
منابع
-
CDC (Centers for Disease Control and Prevention) – Mercury and Fish Consumption
-
CDC – Advice About Eating Fish
No.25
۰۴/۱۰