التهاب و عفونت دو مفهوم پزشکی هستند که اغلب با هم اشتباه گرفته میشوند، اما تفاوتهای حیاتی دارند. در حالی که هر دو میتوانند باعث تب، درد و افزایش برخی شاخصهای خونی شوند، فقط یکی از آنها نیازمند درمان فوری با آنتیبیوتیک است. در این میان، پروکلسیتونین (PCT) بهعنوان یک بیومارکر انقلابی ظهور کرده است که به پزشکان کمک میکند تا با دقت بالایی تشخیص دهند که آیا عامل بیماری یک عفونت باکتریایی شدید است یا یک التهاب ساده یا عفونت ویروسی. این تشخیص سریع و دقیق، نقش حیاتی در نجات جان بیماران و مدیریت صحیح آنتیبیوتیکها دارد.
پروکلسیتونین چیست؟
پروکلسیتونین (PCT) یک پپتید پیشساز برای هورمون کلسیتونین است. در شرایط عادی و سلامت، مقدار این ماده در خون تقریباً نامحسوس و بسیار پایین است.
اما:
- در حضور عفونتهای باکتریایی شدید (بهویژه سپسیس)، سلولهای بدن (غیر از غده تیروئید) بهسرعت مقادیر زیادی PCT را در جریان خون ترشح میکنند.
- این افزایش سریع، پاسخی مستقیم به سموم باکتریایی و سیتوکینهای التهابی (مانند اینترلوکین-۶ و TNF آلفا) است.
تفاوت کلیدی: باکتری در برابر ویروس و التهاب غیرعفونی
PCT نقش حیاتی خود را در تفکیک علت بیماری ایفا میکند. این ویژگی، آن را از شاخصهای عمومی التهاب مانند CRP (پروتئین واکنشی C) متمایز میسازد.
| عامل بیماری | سطح پروکلسیتونین (PCT) |
|---|---|
| عفونت باکتریایی شدید/سپسیس | بسیار بالا (افزایش چشمگیر و سریع) |
| عفونت ویروسی | پایین یا حداقل افزایش |
| التهاب غیرعفونی (مانند تروما، جراحی، شوک کاردیوژنیک) | متوسط (افزایش خفیف تا متوسط) |
✅ این تمایز دقیق به پزشکان کمک میکند تا از مصرف بیرویه آنتیبیوتیک برای عفونتهای ویروسی جلوگیری کنند، که خود موجب مقاومت آنتیبیوتیکی میشود.
کاربرد PCT در تشخیص و مدیریت سپسیس
سپسیس یک وضعیت اورژانسی تهدیدکننده زندگی است که با واکنش شدید و خطرناک بدن به عفونت باکتریایی ایجاد میشود.
اهمیت PCT در اورژانس و مراقبت ویژه (ICU):
- تشخیص زودهنگام: سطح بالای PCT اولین زنگ خطر برای سپسیس است، حتی قبل از اینکه سایر علائم حیاتی بهشدت وخیم شوند.
- تعیین شدت: هرچه سطح PCT بالاتر باشد، شدت عفونت باکتریایی و خطر نارسایی اندامها بیشتر است.
- هدایت درمان آنتیبیوتیک:
- سطوح پایین PCT میتواند نشاندهنده احتمال کمِ سپسیس باکتریایی باشد، بنابراین به پزشک اجازه میدهد تا با خیال راحتتری از تجویز آنتیبیوتیک اجتناب کند.
- پایش درمان: اندازهگیریهای سریالی PCT در ICU برای نظارت بر پاسخ بیمار به درمان حیاتی است؛ کاهش سطح PCT نشانه موفقیتآمیز بودن درمان آنتیبیوتیکی است.
چه زمانی PCT بالا میرود اما عفونت باکتریایی نیست؟
با وجود دقت بالای PCT، در برخی شرایط غیرعفونی نیز ممکن است سطح آن افزایش یابد. این موارد نادر، اما مهم هستند و پزشک باید آنها را در نظر بگیرد:
- اختلالات غدد درونریز: بهطور خاص، سرطان مدولاری تیروئید، که میتواند مستقیماً مقادیر زیادی PCT ترشح کند.
- شوک طولانیمدت (مانند شوک قلبی)
- نارسایی شدید کلیه یا کبد
- برخی از بیماریهای التهابی خودایمنی شدید
جمعبندی
- PCT یک بیومارکر اختصاصی برای عفونت باکتریایی است.
- سطح پایین PCT در خون، وجود عفونت ویروسی یا یک التهاب غیرعفونی را مطرح میسازد.
- سطح بالا، نشاندهنده احتمال بالای سپسیس باکتریایی و نیاز به درمان فوری است.
- این آزمایش به پزشکان کمک میکند تا با مدیریت دقیق آنتیبیوتیکها، از مقاومت دارویی جلوگیری کنند.
پرسشهای متداول (FAQ)
چه سطحی از PCT نیاز به توجه فوری دارد؟
اگرچه مقادیر آزمایشگاهی متفاوت است، سطوح بیش از ۰.۵ تا ۱ نانوگرم در میلیلیتر معمولاً نشاندهنده احتمال قوی عفونت باکتریایی شدید یا سپسیس است.
آیا PCT جایگزین CRP است؟
خیر. هرچند PCT اختصاصیتر است، اما معمولاً هر دو آزمایش (CRP و PCT) برای ارزیابی جامع التهاب در کنار هم استفاده میشوند.
آیا در صورت بالا بودن PCT، همیشه آنتیبیوتیک لازم است؟
خیر، تفسیر نهایی باید با ارزیابی علائم بالینی، تصویربرداری و سایر آزمایشهای خونی انجام شود.
منبع :
-
NCBI (National Center for Biotechnology Information) – High Procalcitonin Does Not Always Indicate a Bacterial Infection
No.10
۰۴/۱۱