آزمایش FSH (هورمون محرک فولیکول) یکی از مهمترین تستهای هورمونی برای بررسی سلامت سیستم تولیدمثل زنان و مردان است. این آزمایش معمولاً در ارزیابی ناباروری، نامنظمی قاعدگی، یائسگی زودرس، اختلالات بلوغ و بررسی عملکرد بیضهها و تخمدانها درخواست میشود.
تغییر سطح FSH میتواند نشانهای از مشکلات هورمونی، بیماریهای تخمدان یا بیضه، یا اختلالات هیپوفیز باشد. در این مقاله بهصورت علمی اما ساده توضیح میدهیم FSH چیست، چرا بالا یا پایین میرود، و چه زمانی نیاز به پیگیری جدی دارد.
FSH چیست و چه نقشی دارد؟
FSH هورمونی است که توسط غده هیپوفیز در مغز ترشح میشود و وظایف اصلی آن عبارتاند از:
در زنان
- تحریک رشد فولیکولهای تخمدان
- کمک به تخمکگذاری
- تنظیم چرخه قاعدگی
- نقش کلیدی در باروری
در مردان
- تحریک تولید اسپرم
- حفظ عملکرد طبیعی بیضهها
محدوده نرمال FSH
مقدار طبیعی FSH بسته به سن، جنس و وضعیت هورمونی متفاوت است:
- زنان پیش از یائسگی: حدود ۳ تا ۱۰ IU/L
- زنان یائسه: معمولاً بیش از ۳۰ IU/L
- مردان بالغ: حدود ۱.۵ تا ۱۲ IU/L
(محدودهها ممکن است بسته به آزمایشگاه کمی متفاوت باشند)
علت افزایش FSH
۱. نارسایی یا کاهش عملکرد تخمدانها در زنان
شایعترین علت افزایش FSH در زنان:
- یائسگی طبیعی
- یائسگی زودرس
- نارسایی زودرس تخمدان
✅ وقتی تخمدانها بهخوبی پاسخ نمیدهند، هیپوفیز FSH بیشتری ترشح میکند.
۲. آسیب یا بیماری تخمدان
- جراحی تخمدان
- شیمیدرمانی یا پرتودرمانی
- عفونت یا التهاب شدید
- بیماریهای ژنتیکی (مانند سندرم ترنر)
۳. اختلالات بیضه در مردان
افزایش FSH در مردان معمولاً نشانه اختلال اولیه بیضه است:
- نارسایی بیضه
- آسیب ناشی از عفونت (مانند اوریون)
- شیمیدرمانی یا پرتودرمانی
- واریکوسل شدید
۴. اختلالات ژنتیکی
- سندرم کلاینفلتر در مردان
- سندرم ترنر در زنان
۵. بلوغ زودرس در کودکان
- افزایش زودهنگام FSH میتواند نشانه شروع زودرس بلوغ باشد.
FSH بالا چه علائمی ایجاد میکند؟
در زنان
- قطع یا نامنظمی قاعدگی
- ناباروری
- گرگرفتگی و تعریق شبانه
- خشکی واژن
در مردان
- ناباروری
- کاهش تعداد اسپرم
- کوچکشدن بیضهها (در موارد شدید)
علت کاهش FSH
۱. اختلال در هیپوفیز یا هیپوتالاموس
کاهش FSH اغلب به دلیل کاهش ترشح از مغز است:
- تومورهای هیپوفیز
- آسیب یا جراحی مغز
- خونریزی یا ضربه شدید
۲. استرس شدید و کاهش وزن
- استرس مزمن
- بیاشتهایی عصبی
- کاهش وزن شدید
- ورزش بسیار سنگین
۳. بارداری
- در دوران بارداری، FSH بهطور طبیعی کاهش مییابد.
۴. افزایش سایر هورمونها
- پرولاکتین بالا
- افزایش شدید استروژن یا تستوسترون
۵. مصرف برخی داروها
- داروهای هورمونی
- استروئیدها
- داروهای مهارکننده هیپوفیز
FSH پایین چه علائمی دارد؟
در زنان
- عدم تخمکگذاری
- قطع قاعدگی
- ناباروری
در مردان
- کاهش تولید اسپرم
- کاهش میل جنسی
- ناباروری
چه زمانی آزمایش FSH درخواست میشود؟
- ناباروری
- نامنظمی یا قطع قاعدگی
- شک به یائسگی زودرس
- بررسی علت کاهش اسپرم
- اختلالات بلوغ
- بررسی عملکرد هیپوفیز
نکات مهم قبل از انجام آزمایش FSH
- در زنان، زمان انجام آزمایش (معمولاً روز ۲ تا ۴ سیکل قاعدگی) اهمیت دارد
- اطلاعدادن پزشک از داروهای مصرفی ضروری است
- تفسیر FSH معمولاً همراه با LH، استروژن، تستوسترون و پرولاکتین انجام میشود
پرسشهای متداول
آیا FSH بالا همیشه به معنی ناباروری است؟
خیر، اما میتواند نشانه کاهش ذخیره تخمدان یا اختلال عملکرد بیضه باشد.
آیا FSH پایین خطرناک است؟
اگر ناشی از اختلال هیپوفیز باشد، نیاز به بررسی و درمان دارد.
آیا FSH قابل درمان است؟
درمان به علت زمینهای بستگی دارد. گاهی با اصلاح هورمونها و گاهی با داروهای تخصصی.
جمعبندی
- FSH بالا معمولاً نشانه نارسایی تخمدان در زنان یا اختلال بیضه در مردان است.
- FSH پایین اغلب به دلیل مشکلات هیپوفیز، استرس شدید یا اختلالات هورمونی دیگر رخ میدهد.
تفسیر این آزمایش باید همیشه همراه با علائم بالینی، سایر هورمونها و نظر پزشک متخصص انجام شود.
منابع
medlineplus.gov/lab-tests/follicle-stimulating-hormone-fsh-levels
No. 53
۰۴/۰۹