آرسنیک یکی از فلزات سنگین و سمی است که بهطور طبیعی در محیط وجود دارد، اما افزایش غیرطبیعی آن در بدن میتواند پیامدهای جدی برای سلامت داشته باشد. آرسنیک معمولاً از طریق آب، غذا، محیط زندگی یا مواجهه شغلی وارد بدن میشود و با آزمایش خون یا ادرار قابل اندازهگیری است.
در این مقاله بهصورت علمی و قابل فهم بررسی میکنیم که علت افزایش آرسنیک در خون و ادرار چیست، چه افرادی در معرض خطر هستند، چه علائمی ایجاد میشود و چه زمانی نیاز به بررسی پزشکی وجود دارد.
آرسنیک چیست و چگونه وارد بدن میشود؟
آرسنیک یک عنصر طبیعی موجود در خاک، آب و سنگهاست. شکلهای مختلفی دارد، اما دو نوع آن از نظر پزشکی اهمیت بیشتری دارند:
- آرسنیک غیرآلی (سمیتر و خطرناکتر)
- آرسنیک آلی (اغلب از غذاهای دریایی، معمولاً کمخطرتر)
آرسنیک پس از ورود به بدن:
- جذب دستگاه گوارش یا ریهها میشود
- وارد جریان خون میگردد
- عمدتاً از طریق ادرار دفع میشود
به همین دلیل، آزمایش ادرار بهترین روش ارزیابی مواجهه اخیر با آرسنیک است.
علل شایع افزایش آرسنیک در خون و ادرار
۱. آب آشامیدنی آلوده
شایعترین علت افزایش آرسنیک در جهان:
- آب چاههای عمیق در برخی مناطق
- منابع آب زیرزمینی آلوده
- استفاده طولانیمدت از آب تصفیهنشده
✅ این نوع مواجهه معمولاً باعث افزایش آرسنیک غیرآلی میشود که خطرناک است.
۲. مصرف برخی غذاها
برخی مواد غذایی میتوانند باعث افزایش موقت آرسنیک شوند:
- برنج و فرآوردههای برنجی
- غذاهای دریایی (ماهی، میگو، صدف)
- جلبکهای خوراکی
⚠️ آرسنیک موجود در غذاهای دریایی اغلب آلی و کمسمتر است، اما میتواند نتیجه آزمایش را بالا نشان دهد.
۳. مواجهه شغلی با آرسنیک
افراد شاغل در صنایع زیر بیشتر در معرض خطر هستند:
- معادن و ذوب فلزات
- تولید سموم و آفتکشها
- صنایع شیشهسازی و الکترونیک
- کارگاههای چوب اشباعشده با مواد شیمیایی
۴. مصرف داروها یا مکملهای غیرمجاز
- داروهای سنتی یا گیاهی نامعتبر
- مکملهای وارداتی بدون کنترل کیفی
این محصولات ممکن است بهطور پنهان حاوی آرسنیک باشند.
۵. آلودگی محیطی و زندگی در مناطق پرخطر
- زندگی نزدیک صنایع آلاینده
- آلودگی خاک
- استفاده از چوب یا زغال آلوده
تفاوت افزایش آرسنیک در خون و ادرار
- آرسنیک خون: نشاندهنده مواجهه بسیار اخیر یا مسمومیت حاد
- آرسنیک ادرار: بهترین شاخص برای ارزیابی مواجهه در چند روز گذشته
✅ در صورت بالا بودن نتیجه، پزشک ممکن است آزمایش تفکیکی (آرسنیک آلی و غیرآلی) درخواست کند.
-
علائم افزایش آرسنیک در بدن
علائم کوتاهمدت (مسمومیت حاد)
- تهوع، استفراغ و اسهال
- درد شکم
- سردرد
- ضعف و سرگیجه
علائم بلندمدت (مواجهه مزمن)
- تغییر رنگ یا ضخیمشدن پوست
- لکههای تیره پوستی
- ریزش مو
- بیحسی یا گزگز دست و پا
- اختلال حافظه و تمرکز
- افزایش خطر بیماریهای قلبی
- افزایش خطر برخی سرطانها (پوست، ریه، مثانه)
چه کسانی بیشتر در معرض افزایش آرسنیک هستند؟
- افرادی که از آب چاه استفاده میکنند
- ساکنان مناطق صنعتی یا معدنی
- مصرفکنندگان مداوم برنج یا غذاهای دریایی
- کارگران صنایع پرخطر
- کودکان و زنان باردار
چه زمانی افزایش آرسنیک نگرانکننده است؟
- زمانی که سطح آرسنیک غیرآلی بالا باشد
- وجود علائم بالینی همراه با نتیجه غیرطبیعی
- مواجهه طولانیمدت بدون منبع مشخص
- بارداری یا کودکی
در این شرایط، پیگیری پزشکی ضروری است.
راههای کاهش آرسنیک بدن
- استفاده از آب آشامیدنی تصفیهشده
- تنوع غذایی و کاهش مصرف مداوم برنج
- پرهیز از داروها و مکملهای نامعتبر
- رعایت اصول ایمنی در محیط کار
- قطع مواجهه با منبع آلودگی (مهمترین اقدام)
جمعبندی
افزایش آرسنیک در خون و ادرار اغلب ناشی از آب، غذا یا محیط آلوده است و در این میان، آزمایش ادرار بهترین روش برای تشخیص میزان مواجهه محسوب میشود. نوع غیرآلی آرسنیک خطرناکتر بوده و میتواند عوارض جدی ایجاد کند، به همین دلیل تشخیص زودهنگام و حذف منبع آلودگی نقش کلیدی در پیشگیری از پیامدهای سلامت دارد.
سؤالات متداول
آیا افزایش آرسنیک همیشه نشانه مسمومیت است؟
خیر، مصرف اخیر غذاهای دریایی میتواند باعث افزایش موقت و بیخطر شود.
آیا آرسنیک از بدن دفع میشود؟
بله، بیشتر از طریق ادرار دفع میشود، بهویژه اگر منبع مواجهه قطع شود.
آیا کودکان حساستر هستند؟
بله، کودکان نسبت به آرسنیک آسیبپذیرترند و نیاز به دقت بیشتری دارند.
منابع
No. 1
۰۴/۱۱