لاکتات خون یکی از مهمترین و پرکاربردترین شاخصهای آزمایشگاهی در پزشکی اورژانس و مراقبتهای ویژه است. افزایش سطح لاکتات میتواند اولین هشدار از شوک، سپسیس و اختلال در خونرسانی بافتها باشد؛ حتی زمانی که علائم حیاتی هنوز نسبتاً طبیعی به نظر میرسند. در این مقاله، بهصورت علمی و قابلفهم بررسی میکنیم که لاکتات چیست، چرا بالا میرود و چه نقشی کلیدی در تشخیص و پایش شوک و سپسیس دارد.
لاکتات چیست و چگونه در بدن تولید میشود؟
لاکتات محصول نهایی متابولیسم گلوکز در شرایطی است که اکسیژن کافی به بافتها نمیرسد. در حالت طبیعی:
- سلولها گلوکز را با اکسیژن میسوزانند
- انرژی تولید میشود و لاکتات کمی ساخته میشود
اما زمانی که اکسیژنرسانی ناکافی باشد، بدن به متابولیسم بیهوازی روی میآورد و لاکتات افزایش مییابد.
چرا لاکتات در شوک اهمیت دارد؟
شوک حالتی است که در آن خونرسانی به اندامها کاهش مییابد. در این شرایط، افزایش لاکتات نشانهای از هیپوکسی بافتی است.
مکانیسم افزایش لاکتات در شوک:
- کاهش جریان خون
- کمبود اکسیژن در سلولها
- فعال شدن متابولیسم بیهوازی
- افزایش تولید لاکتات
✅ به همین دلیل، لاکتات یک نشانگر زودهنگام شدت شوک محسوب میشود، حتی قبل از افت فشار خون.
نقش لاکتات در تشخیص سپسیس
سپسیس پاسخ شدید و کنترلنشده بدن به عفونت است که میتواند به نارسایی چند اندام و مرگ منجر شود. بر اساس راهنماهای بالینی معتبر:
- لاکتات بالا نشاندهنده اختلال شدید در پرفیوژن بافتی است
- حتی در صورت فشار خون طبیعی، لاکتات بالا میتواند نشانه سپسیس شدید باشد
اهمیت بالینی لاکتات در سپسیس:
- کمک به تشخیص زودهنگام سپسیس
- تعیین شدت بیماری
- پیشبینی خطر مرگومیر
- پایش پاسخ بیمار به درمان
🔴 طبق راهنمایهای بینالمللی، لاکتات ≥ ۲ میلیمول در لیتر نیازمند بررسی فوری و درمان تهاجمی است.
لاکتات بالا همیشه به معنی شوک یا سپسیس نیست
اگرچه لاکتات بالا بسیار مهم است، اما اختصاصی سپسیس یا شوک نیست.
علل دیگر افزایش لاکتات:
- نارسایی قلبی
- تشنج
- ورزش شدید
- نارسایی کبدی
- کمخونی شدید
- مصرف برخی داروها (مانند متفورمین در شرایط خاص)
- مسمومیتها
✅ بنابراین، لاکتات باید در کنار علائم بالینی و سایر آزمایشها تفسیر شود.
لاکتات چگونه در پایش درمان استفاده میشود؟
یکی از کاربردهای بسیار مهم لاکتات، پایش پاسخ به درمان است.
- کاهش لاکتات پس از درمان → نشانه بهبود خونرسانی
- پایدار ماندن یا افزایش لاکتات → هشدار خطر و پیشآگهی بدتر
🔹 به همین دلیل، اندازهگیری سریالی لاکتات در بیماران سپتیک یا شوکدار توصیه میشود.
محدوده طبیعی لاکتات خون
مقادیر مرجع ممکن است بسته به آزمایشگاه متفاوت باشند، اما معمولاً:
- طبیعی: کمتر از ۲ میلیمول در لیتر
- بالا: ۲ تا ۴
- بسیار بالا و خطرناک: بیش از ۴
جمعبندی
- لاکتات شاخص مهم کمبود اکسیژن بافتی است
- در تشخیص و شدتبندی شوک و سپسیس نقش کلیدی دارد
- لاکتات بالا میتواند قبل از افت فشار خون ظاهر شود
- پایش لاکتات به ارزیابی پاسخ به درمان کمک میکند
- تفسیر آن باید همیشه بالینی و چندجانبه باشد
پرسشهای متداول (FAQ)
آیا لاکتات بالا همیشه خطرناک است؟
خودِ عدد بالا خطرناک نیست، اما اغلب نشانه یک مشکل جدی زمینهای است که نیاز به بررسی فوری دارد.
آیا لاکتات طبیعی سپسیس را رد میکند؟
خیر، اما احتمال سپسیس شدید را کاهش میدهد. تشخیص نهایی بالینی است.
چند بار باید لاکتات اندازهگیری شود؟
در بیماران بدحال، معمولاً بهصورت سریالی برای پایش پاسخ به درمان.
منابع :
-
Mayo Clinic – Sepsis (Diagnostic concepts related to lactate)
https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sepsis/symptoms-causes/syc-20351214
-
Lab Tests Online – Lactate
No. 9
۰۴/۱۱