تعادل اسید و باز در بدن برای عملکرد طبیعی سلولها، قلب، مغز و کلیهها حیاتی است. اسیدوز متابولیک زمانی رخ میدهد که اسید در بدن بیش از حد تجمع پیدا کند یا توانایی بدن برای دفع اسید و حفظ تعادل بیکربنات کاهش یابد. این وضعیت میتواند خفیف یا تهدیدکننده حیات باشد و اغلب نشانه یک بیماری زمینهای مهم است. در این مقاله، اسیدوز متابولیک را بهصورت علمی اما قابلفهم بررسی میکنیم.
اسیدوز متابولیک چیست؟
اسیدوز متابولیک نوعی اختلال اسید–باز است که در آن:
- pH خون کاهش مییابد
- سطح بیکربنات (HCO₃⁻) پایین میآید
در این حالت، بدن قادر نیست اسیدهای تولیدشده را بهخوبی دفع کند یا بیش از حد اسید تولید میشود.
علل شایع اسیدوز متابولیک
اسیدوز متابولیک معمولاً نتیجه یک مشکل زمینهای است. مهمترین علل شامل:
- نارسایی کلیه (کاهش دفع اسید)
- کتواسیدوز دیابتی
- اسیدوز لاکتیک (در شوک، سپسیس، کمبود اکسیژن)
- اسهال شدید یا طولانیمدت (از دست رفتن بیکربنات)
- مسمومیتها (متانول، اتیلن گلیکول، سالیسیلاتها)
نقش Anion Gap در اسیدوز متابولیک
یکی از مهمترین ابزارها برای بررسی اسیدوز متابولیک، آزمایش Anion Gap است.
اسیدوز متابولیک با Anion Gap بالا
نشاندهنده تجمع اسیدهای غیرطبیعی:
- کتواسیدوز دیابتی
- اسیدوز لاکتیک
- نارسایی کلیه پیشرفته
- مسمومیتها
اسیدوز متابولیک با Anion Gap طبیعی
معمولاً به دلیل:
- اسهال شدید
- اختلالات توبولی کلیه
علائم اسیدوز متابولیک
شدت علائم به میزان اسیدوز و علت آن بستگی دارد، از جمله:
- تنفس سریع و عمیق
- خستگی و ضعف
- تهوع و استفراغ
- گیجی یا کاهش سطح هوشیاری
- تپش قلب
⚠️ در موارد شدید، میتواند منجر به شوک یا کما شود.
اسیدوز متابولیک چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص معمولاً با ترکیب چند آزمایش انجام میشود:
- گازهای خون شریانی (ABG)
- الکترولیتها (سدیم، پتاسیم، کلر، بیکربنات)
- Anion Gap
- کراتینین و اوره
- لاکتات و قند خون
✅ تفسیر نتایج باید حتماً توسط پزشک و در کنار علائم بالینی انجام شود.
درمان اسیدوز متابولیک
درمان به علت زمینهای بستگی دارد:
- کنترل دیابت و درمان کتواسیدوز
- درمان عفونت و شوک
- اصلاح کمآبی
- درمان نارسایی کلیه
- در موارد خاص، تجویز بیکربنات سدیم
هدف اصلی، برطرف کردن علت و بازگرداندن تعادل اسید–باز است.
آیا اسیدوزمتابولیک خطرناک است؟
بله. اگر بهموقع تشخیص و درمان نشود، میتواند باعث:
- اختلال عملکرد قلب
- کاهش فشار خون
- آسیب مغزی
- تهدید حیات
شود.
جمعبندی
- اسیدوز متابولیک یک اختلال مهم اسید–باز است
- اغلب نشانه بیماریهای جدی مانند دیابت، نارسایی کلیه یا سپسیس است
- Anion Gap نقش کلیدی در تشخیص نوع آن دارد
- درمان به علت زمینهای وابسته است
پرسشهای متداول (FAQ)
آیا اسیدوزمتابولیک با رژیم غذایی ایجاد میشود؟
بهطور مستقیم خیر، اما بیماریهای متابولیک مرتبط با تغذیه میتوانند نقش داشته باشند.
آیا اسیدوزمتابولیک همیشه اورژانسی است؟
خیر، اما در بسیاری از موارد نیاز به بررسی فوری دارد.
آیا آزمایش خون ساده میتواند آن را نشان دهد؟
بله، اما تشخیص دقیق نیازمند ABG و بررسیهای تکمیلی است.
منابع :
-
MedlinePlus – Metabolic Acidosis
-
CDC – Sepsis and metabolic complications
No.23
۰۴/۱۱
