آنزیم ALP یا آلکالین فسفاتاز یکی از مهمترین شاخصهای آزمایش خون است که در ارزیابی سلامت کبد، استخوان، مجاری صفراوی و حتی جفت در بارداری نقش کلیدی دارد.
افزایش یا کاهش غیرطبیعی ALP میتواند نشانه اختلالات کبدی، مشکلات استخوانی، انسداد صفراوی یا حتی کمبود ریزمغذیها باشد.
در این مقاله، با تکیه بر دادههای بهروز علتهای بالا یا پایین بودن ALP را با زبانی علمی و قابلفهم توضیح میدهیم.
مقدار نرمال ALP چقدر است؟
بازه طبیعی بسته به آزمایشگاه و سن متفاوت است، اما معمولاً در بزرگسالان:
۴۴ تا ۱۴۷ واحد در لیتر
در کودکان و نوجوانان مقدار ALP بهطور طبیعی بالاتر است، زیرا رشد استخوانها فعالتر است.
ALP بالا نشانه چیست؟ مهمترین ۸ علت افزایش آن
۱. بیماریهای کبد و صفرا
افزایش ALP همراه با بالا بودن GGT معمولاً نشانه مشکل صفراوی است:
- انسداد مجاری صفراوی
- سنگ کیسه صفرا
- کلانژیت (التهاب مجاری صفراوی)
- تومورها یا فشار بیرونی بر مجرای صفرا
در این موارد ALP میتواند چندین برابر حد طبیعی افزایش یابد.
۲. کبد چرب غیرالکلی (NAFLD)
در بسیاری از بیماران کبد چرب، ALP مقداری بالاتر از حد نرمال دیده میشود، مخصوصاً در مراحل پیشرفتهتر التهاب کبدی.
۳. بیماریهای استخوانی
چون ALP در سلولهای استخوانساز (استئوبلاستها) تولید میشود، هر فعالیت غیرطبیعی استخوان میتواند آن را بالا ببرد:
- راشیتیسم (کمبود ویتامین D در کودکان)
- استئومالاسی
- بیماری پاژه (Paget disease)
- تومورهای استخوانی
- شکستگیهای در حال ترمیم
۴. رشد سریع استخوان در کودکان و نوجوانان
در سنین رشد، افزایش ALP یک یافته کاملاً طبیعی است.
۵. بارداری
در سهماهه سوم بارداری، جفت باعث افزایش ALP میشود.
۶. مصرف برخی داروها
مثل:
- ضدتشنجها
- داروهای هورمونی
- آنتیبیوتیکهای خاص
۷. پرکاری تیروئید
هورمونهای تیروئید سرعت ساخت استخوان را افزایش میدهند، در نتیجه ALP نیز بالا میرود.
۸. بیماریهای روده و سوءجذب
کمبود ویتامین D بهدلیل اختلال جذب، یکی از دلایل شایع افزایش ALP است.
ALP پایین نشانه چیست؟ دلایل کمتر شناختهشده کاهش ALP
۱. کمبود شدید مواد معدنی و ویتامینها
- کمبود روی
- کمبود منیزیوم
- کمبود ویتامین B6
این کمبودها میتوانند تولید ALP را کاهش دهند.
۲. سوءتغذیه یا رژیمهای بسیار محدود
افرادی که پروتئین کافی یا ریزمغذیهای ضروری دریافت نمیکنند، ممکن است ALP پایین داشته باشند.
۳. کمکاری شدید تیروئید
در این وضعیت، فعالیت متابولیک پایین میآید و آنزیمهای مرتبط با استخوان و کبد کاهش مییابند.
۴. اختلالات ژنتیکی نادر
«هیپوفسفاتازی» یک بیماری ژنتیکی نادر است که باعث ALP بسیار پایین میشود و با مشکلات استخوانی شدید همراه است.
۵. برخی داروها
داروهای ضدبارداری و داروهای خاص دیگر میتوانند ALP را کاهش دهند (کمتر شایع).
چه زمانی باید نگران افزایش یا کاهش ALP بود؟
- افزایش بالای ۳ برابر حد نرمال
- همراهی با علائم کبدی مانند زردی، ادرار تیره یا خارش شدید
- درد استخوان، شکستگیهای مکرر یا ضعف استخوانی
- سابقه بیماری تیروئید
- همزمانی افزایش ALP با GGT بالا (تقریباً همیشه نشانه مشکل صفراوی)
چگونه ALP را به مقدار طبیعی برگردانیم؟
اگر ALP بالا باشد:
- درمان بیماری زمینهای (کبد چرب، انسداد صفراوی، کمبود ویتامین D)
- اصلاح سبک زندگی: ورزش، کاهش وزن، رژیم کمچرب
- مصرف مکمل ویتامین D درصورت کمبود
- پرهیز از الکل
- پایش داروهای مصرفی که ممکن است ALP را بالا ببرند
اگر ALP پایین باشد:
- بررسی کمبودهای تغذیهای (روی، منیزیوم، B6)
- تغذیه متعادل و افزایش مصرف پروتئین
- بررسی کمکاری تیروئید
- بررسی بیماریهای ژنتیکی نادر در موارد شدید
پرسشهای متداول
آیا ALP بالا همیشه نشانه بیماری کبد است؟
خیر. بیماریهای استخوانی و حتی رشد طبیعی کودکان نیز میتوانند باعث افزایش آن شوند.
آیا ALP پایین خطرناک است؟
معمولاً خیر، اما در برخی موارد ممکن است نشانه سوءتغذیه یا بیماریهای ژنتیکی نادر باشد.
ALP بالا همراه با GGT بالا یعنی چه؟
این حالت تقریباً همیشه نشاندهنده انسداد صفراوی یا بیماری کبد و مجاری صفراوی است.
در کبد چرب چقدر ALP بالا میرود؟
معمولاً خفیف تا متوسط، مگر در مراحل التهاب شدید یا آسیبهای همراه.
منابع
- Cleveland Clinic – Liver enzyme testshttps://my.clevelandclinic.org/health/diagnostics/14834-liver-function-tests
- CDC – Bone health & vitamin Dhttps://www.cdc.gov/nutrition
No. 9
۰۴/۰۹
