مونونوکلئوز عفونی (Infectious Mononucleosis) که در اصطلاح عامیانه به آن تب غدهای (Glandular Fever) یا «بیماری بوسه» نیز گفته میشود، یک عفونت ویروسی شایع و مسری در سنین کودکی و نوجوانی است. این بیماری به دلیل علائمی نظیر گلودرد شدید، تب و تورم غدد لنفاوی، غالباً با سرماخوردگی یا گلودرد باکتریایی اشتباه گرفته میشود. با این حال، به دلیل خطر بزرگ شدن طحال و کبد، تشخیص دقیق آن از طریق ارزیابیهای سرولوژی نظیر تست مونواسپات (Monospot Test) از اهمیت بالایی برخوردار است.
مونونوکلئوز چیست و چگونه به کودک منتقل میشود؟
عامل اصلی ایجاد بیماری مونونوکلئوز، ویروس اپشتین بار (Epstein-Barr Virus – EBV) از خانواده هرپسویروسها است (البته ویروس سایتومگالوویروس یا CMV نیز میتواند علائم مشابهی ایجاد کند). این ویروس از طریق بزاق، قطرات تنفسی، استفاده مشترک از اسباببازیها، قاشق و لیوان آلوده وارد بدن میشود. ویروس پس از ورود، لنفوسیتهای B سیستم ایمنی را در بافت لنفاوی گلو آلوده کرده و تکثیر مییابد.
علائم و نشانههای تب غدهای در کودکان
شدت علائم در کودکان خردسال ممکن است بسیار خفیف باشد، اما در کودکان بزرگتر و نوجوانان به شکل تریاد کلاسیک (تب، گلودرد، لنفادنوپاتی) بروز میکند:
- تب مداوم: تبی که معمولاً چند روز تا دو هفته طول میکشد.
- گلودرد شدید و اگزوداتیو: لوزههای متورم و پوشیده از لایههای سفید یا خاکستری.
- تورم و بزرگی غدد لنفاوی (لنفادنوپاتی): بهویژه در ناحیه خلفی گردن، زیر بغل و کشاله ران.
- خستگی شدید و بیحالی مفرط: که ممکن است تا چندین هفته پس از بهبود تب باقی بماند.
- بزرگی طحال (اسپلنومگالی) و کبد (هپاتومگالی): که با درد یا احساس سنگینی در سمت چپ یا راست بالای شکم همراه است.
- بثورات پوستی: بهویژه زمانی که کودک به اشتباه با آنتیبیوتیکهایی نظیر آموکسیسیلین یا آمپیسیلین درمان شود.
آزمایشهای تشخیصی مونونوکلئوز و تفسیر نتایج
از آنجا که مونونوکلئوز یک عفونت ویروسی است و نیازی به آنتیبیوتیک ندارد، افتراق آزمایشگاهی آن از عفونتهای باکتریایی حیاتی است:
- تست سریع مونو اسپات / آنتیبادی هتروفیل (Monospot / Heterophile Antibody Test):تست سرولوژی سریع و ارزان است که آنتیبادیهای هتروفیل ایجادشده در واکنش به عفونت EBV را شناسایی میکند.
- تفسیر: نتیجه مثبت عفونت اخیر را تایید میکند. اما در کودکان زیر ۴ تا ۵ سال ممکن است منفی کاذب داشته باشد، زیرا سیستم ایمنی آنها این آنتیبادی را به میزان کافی تولید نمیکند.
- پنل آنتیبادیهای اختصاصی ویروس اپشتین بار (EBV Serology Panel):در صورت منفی شدن مونواسپات یا در سنین پایین تجویز میشود:
- EBV VCA-IgM: نشاندهنده عفونت فعال و حاد است.
- EBV VCA-IgG: نشاندهنده عفونت فعلی یا سابقه ابتلای گذشته است.
- EBNA (Epstein-Barr Nuclear Antigen): ۶ تا ۸ هفته پس از شروع بیماری بالا میرود و نشانه بهبودی یا عفونت قدیمی است.
- شمارش کامل خون و اسمیر خون محیطی (CBC & Peripheral Blood Smear):افزایش تعداد گلبولهای سفید با غلبه لنفوسیتها و مشاهده لنفوسیتهای آتیپیک (Atypical Lymphocytes) که مارکر کلاسیک این بیماری در لام خون محیطی است.
- تستهای عملکرد کبد (Liver Function Tests – LFTs):سنجش آنزیمهای کبدی (ALT و AST) که در بیشتر بیماران به دلیل درگیری خفیف کبد، افزایش گذرا نشان میدهند.
توصیههای مراقبتی، رژیم غذایی و سبک زندگی
درمان مونونوکلئوز عمدتاً حمایتی است:
- استراحت مطلق در فاز حاد: پرهیز از خستگی بیش از حد تا زمان بازگشت انرژی کودک.
- پرهیز جدی از ورزشهای تماسی: به دلیل بزرگ شدن طحال، کودک باید حداقل به مدت ۳ تا ۴ هفته از بازیهای خشن و ورزشهای برخوردار از برخورد فیزیکی اجتناب کند تا از خطر خطرناک پارگی طحال جلوگیری شود.
- تامین مایعات و تغذیه سبک: مصرف سوپ، آبمیوههای طبیعی، مرکبات و آب ولرم برای جلوگیری از دهیدراتاسیون ناشی از درد گلو و تب.
- عدم مصرف خودسرانه آنتیبیوتیکها: مصرف مشتقات پنیسیلین منجر به راشهای پوستی شدید میشود.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
در صورت بروز علائمی همچون سختی در تنفس یا بلع مایعات به دلیل تورم شدید لوزهها، درد شدید و ناگهانی در سمت چپ شکم (احتمال درگیری یا آسیب طحال)، زرد شدن پوست یا چشمها (یرقان)، و خوابآلودگی غیرعادی، کودک باید سریعاً توسط پزشک ویزیت شود.
سوالات متداول (FAQ)
۱. آیا مونونوکلئوز با آنتیبیوتیک درمان میشود؟
خیر؛ مونونوکلئوز یک بیماری ویروسی ناشی از EBV است و آنتیبیوتیکها هیچ اثری بر آن ندارند؛ مصرف آنتیبیوتیکهایی مانند آموکسیسیلین حتی میتواند موجب راش پوستی قرمز و منتشر در بدن شود.
۲. چرا در کودکان زیر ۴ سال تست مونو اسپات ممکن است اشتباه باشد؟
کودکان کمتر از ۴ سال توانایی کمتری در تولید آنتیبادیهای هتروفیل دارند؛ به همین دلیل در صورت شک بالینی، پزشک از آزمایش دقیقتر آنتیبادیهای اختصاصی EBV (مانند VCA-IgM) استفاده میکند.
۳. دوره نهفتگی و سرایت تب غدهای چقدر طول میکشد؟
دوره نهفتگی این بیماری نسبتاً طولانی بوده و بین ۴ تا ۶ هفته است؛ ویروس میتواند تا ماهها پس از بهبودی در بزاق فرد باقی بماند، اما شدت سرایت آن نسبت به سرماخوردگی کمتر است.
جمعبندی
مونونوکلئوز یا تب غدهای در کودکان یک عفونت ویروسی خوشخیم اما نیازمند مراقبت دقیق است. تمایز این بیماری از فارنژیتهای باکتریایی به کمک ارزیابیهای آزمایشگاهی نظیر تست مونواسپات (Monospot)، اسمیر خون محیطی و سرولوژی EBV، مانع از تجویز غیرضروری آنتیبیوتیک و جلوگیری از عوارض جدی مانند پارگی طحال میشود. با استراحت کافی، مایعات فراوان و محافظت در برابر ضربههای شکمی، کودک مسیر بهبودی کامل را طی خواهد کرد.
منابع
- CDC – About Infectious Mononucleosis (Mono)
- Mayo Clinic – Mononucleosis: Symptoms & Causes
- NIH MedlinePlus – Mononucleosis
No.40
05/06