گاهی پس از انجام آزمایش خون، آزمایشگاه تماس می‌گیرد و درخواست نمونه‌گیری مجدد می‌کند. این اتفاق ممکن است باعث نگرانی شود؛ به‌خصوص زمانی که فرد برای آزمایش ناشتا بوده یا خون‌گیری دشواری را تجربه کرده است.
یکی از علت‌های رایج این درخواست، همولیز نمونه خون است. همولیز می‌تواند دقت بعضی نتایج را کاهش دهد. بااین‌حال، وقوع آن معمولاً به معنای وجود بیماری در بدن نیست.
همولیز نمونه خون چیست؟
همولیز (Hemolysis) به معنای تخریب گلبول‌های قرمز و آزاد شدن محتویات آن‌هاست.
گلبول‌های قرمز حاوی هموگلوبین، آنزیم‌ها و مواد مختلفی هستند. وقتی غشای این سلول‌ها آسیب ببیند، محتویاتشان وارد بخش مایع خون می‌شود.در نمونه‌های آزمایشگاهی، این اتفاق ممکن است هنگام خون‌گیری، جابه‌جایی یا نگهداری خون رخ دهد.گاهی سرم یا پلاسمای نمونه همولیزشده به رنگ صورتی یا قرمز درمی‌آید. البته همولیز خفیف همیشه با چشم قابل‌تشخیص نیست.
چرا نمونه خون همولیز می‌شود؟
۱. مشکلات هنگام خون‌گیری
گاهی عبور خون از سوزن نامناسب یا فشار زیاد هنگام انتقال آن به لوله آزمایش، به گلبول‌های قرمز آسیب می‌زند.
خون‌گیری دشوار و استفاده از بعضی مسیرهای وریدی نیز احتمال همولیز را افزایش می‌دهند.
۲. تکان دادن شدید لوله آزمایش
برخی لوله‌های خون‌گیری باید پس از نمونه‌گیری به‌آرامی وارونه شوند.
تکان دادن شدید آن‌ها ممکن است موجب آسیب سلولی شود.
۳. شرایط نامناسب انتقال نمونه
گرما یا سرمای نامناسب، ضربه‌های شدید و تأخیر در پردازش نمونه از عوامل احتمالی هستند.
بنابراین، همولیز همیشه هنگام ورود سوزن اتفاق نمی‌افتد و ممکن است در مراحل بعدی نیز ایجاد شود.
همولیز چه تأثیری بر نتایج آزمایش خون دارد؟
مهم‌ترین مشکل همولیز، تغییر احتمالی مقدار بعضی مواد اندازه‌گیری‌شده در خون است.
برای مثال:
- پتاسیم (Potassium): ممکن است به‌صورت کاذب افزایش یابد.
- لاکتات دهیدروژناز (LDH): از آنزیم‌هایی است که به همولیز حساسیت بالایی دارد.
- آنزیم AST: ممکن است بیشتر از مقدار واقعی گزارش شود.
- بیلی‌روبین (Bilirubin): بسته به روش اندازه‌گیری، ممکن است نتیجه تحت تأثیر قرار گیرد.
شدت این تغییرات به میزان همولیز، نوع آزمایش و دستگاه مورد استفاده بستگی دارد.
برای نمونه، پتاسیم بالا همیشه نشانه بیماری کلیوی یا اختلال قلبی نیست؛ گاهی آسیب گلبول‌های قرمز در نمونه، عدد را به‌اشتباه افزایش داده است.
چرا آزمایشگاه درخواست نمونه‌گیری مجدد می‌کند؟
آزمایشگاه موظف است نتایج قابل‌اعتماد ارائه دهد.
اگر همولیز بر اندازه‌گیری یک ماده تأثیر قابل‌توجهی داشته باشد، گزارش نتیجه ممکن است به تصمیم درمانی نادرست منجر شود.به همین دلیل، آزمایشگاه گاهی نمونه را برای آزمایش موردنظر نامناسب تشخیص می‌دهد و درخواست خون‌گیری مجدد می‌کند.البته هر نمونه همولیزشده‌ای الزاماً دور ریخته نمی‌شود.
بعضی آزمایش‌ها ممکن است همچنان قابل‌انجام باشند. تصمیم نهایی بر اساس شدت همولیز و میزان حساسیت هر آزمایش گرفته می‌شود.
آزمایشگاه چگونه همولیز نمونه را تشخیص می‌دهد؟
پس از جداسازی بخش مایع خون، تغییر رنگ سرم یا پلاسما می‌تواند نشانه همولیز باشد.بسیاری از دستگاه‌های پیشرفته آزمایشگاهی نیز شاخصی به نام شاخص همولیز (Hemolysis Index) را اندازه‌گیری می‌کنند.
این شاخص به ارزیابی میزان هموگلوبین آزاد در نمونه کمک می‌کند.آزمایشگاه با توجه به مقدار شاخص و نوع آزمایش، درباره پذیرش نمونه، گزارش نتیجه همراه با توضیح یا درخواست نمونه جدید تصمیم می‌گیرد.
آیا همولیز نمونه خون نشانه بیماری است؟
در بیشتر موارد، همولیز نمونه آزمایشگاهی خارج از بدن اتفاق می‌افتد.به این حالت همولیز خارج‌بدنی (In Vitro Hemolysis) گفته می‌شود.اما گاهی گلبول‌های قرمز واقعاً در بدن تخریب می‌شوند. این وضعیت با عنوان همولیز داخل‌بدنی (In Vivo Hemolysis) شناخته می‌شود.
در چنین شرایطی، علائمی مانند رنگ‌پریدگی، زردی پوست، ادرار تیره و ضعف ممکن است وجود داشته باشند.پزشک برای بررسی این وضعیت از آزمایش‌هایی مانند شمارش کامل خون (CBC)، هاپتوگلوبین (Haptoglobin)، LDH و شمارش رتیکولوسیت‌ها (Reticulocyte Count) استفاده می‌کند.
همولیز یک نمونه به‌تنهایی برای تشخیص کم‌خونی همولیتیک کافی نیست.
چگونه می‌توان احتمال همولیز نمونه را کاهش داد؟
بخش اصلی پیشگیری به رعایت اصول صحیح خون‌گیری و انتقال نمونه توسط کارکنان آزمایشگاه مربوط می‌شود.
بااین‌حال، مراجعه‌کننده نیز می‌تواند همکاری کند:
- دستورهای آمادگی آزمایش را رعایت کند.
- سابقه خون‌گیری دشوار را اطلاع دهد.
- هنگام نمونه‌گیری دست خود را بی‌دلیل و مکرر مشت و باز نکند.
- در طول خون‌گیری، وضعیت بدن را ثابت و آرام نگه دارد.
رژیم غذایی یا مکمل مشخصی برای جلوگیری از همولیز خارج‌بدنی وجود ندارد.
اگر آزمایش اولیه به ناشتایی نیاز داشته باشد، شرایط نمونه‌گیری مجدد نیز باید با دستور آزمایشگاه هماهنگ شود.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر تنها مشکل، همولیز نمونه باشد و علامت خاصی وجود نداشته باشد، معمولاً انجام مجدد آزمایش کافی است.اما اگر نتایج غیرطبیعی در نمونه جدید نیز تکرار شوند، بررسی پزشکی اهمیت دارد.وجود زردی، ادرار تیره، ضعف شدید یا تنگی نفس غیرعادی نیز نیازمند ارزیابی پزشکی است.
سوالات متداول
۱. آیا همولیز شدن خون به معنای داشتن بیماری است؟
خیر. در بسیاری از موارد، همولیز هنگام نمونه‌گیری یا انتقال خون ایجاد می‌شود و ارتباطی با بیماری فرد ندارد.
۲. آیا نتیجه آزمایش خون همولیزشده اشتباه است؟
بعضی نتایج ممکن است تغییر کنند، اما تمام آزمایش‌ها به یک اندازه تحت تأثیر قرار نمی‌گیرند. آزمایشگاه مشخص می‌کند کدام بررسی‌ها به تکرار نیاز دارند.
۳. آیا برای نمونه‌گیری مجدد باید دوباره ناشتا باشیم؟
اگر آزمایش موردنظر نیازمند ناشتایی باشد، معمولاً لازم است شرایط آمادگی رعایت شود. برای اطمینان، دستور آزمایشگاه را دنبال کنید.
جمع‌بندی
همولیز نمونه خون یکی از عوامل مهم اختلال در کیفیت نمونه‌های آزمایشگاهی است. این اتفاق معمولاً هنگام خون‌گیری یا مراحل انتقال و پردازش رخ می‌دهد و لزوماً نشانه بیماری نیست. همولیز می‌تواند مقدار بعضی شاخص‌ها، به‌ویژه پتاسیم و LDH، را تغییر دهد. درخواست نمونه‌گیری مجدد با هدف افزایش دقت نتایج و جلوگیری از تصمیم‌گیری درمانی نادرست انجام می‌شود.
منابع
۱. World Health Organization – WHO Guidelines on Drawing Blood: Best Practices in Phlebotomy
راهنمای سازمان جهانی بهداشت درباره اصول نمونه‌گیری خون، عوامل ایجاد همولیز و روش‌های پیشگیری از آسیب نمونه.
۲. MedlinePlus – Potassium Test
کتابخانه ملی پزشکی آمریکا؛ بررسی آزمایش پتاسیم و تأثیر آسیب گلبول‌های قرمز هنگام خون‌گیری بر افزایش کاذب پتاسیم.
No.85
05/07