اگر یکی از اعضای خانواده با فرد مبتلا به سل تماس داشته باشد، ممکن است پزشک انجام آزمایش سل را توصیه کند. در این شرایط، بسیاری از افراد نمی‌دانند آزمایش خون دقیق‌تر است یا تست پوستی.
آزمایش IGRA یکی از روش‌های بررسی عفونت سل است که تنها با نمونه خون انجام می‌شود. این آزمایش، به‌ویژه برای افرادی که واکسن BCG دریافت کرده‌اند، مزایایی دارد. اما آیا می‌تواند سل فعال را نیز تشخیص دهد؟
آزمایش IGRA چیست و چگونه عمل می‌کند؟
آزمایش IGRA مخفف عبارت Interferon-Gamma Release Assay است که به معنای آزمایش آزادسازی اینترفرون گاما است.
این بررسی برای شناسایی پاسخ سیستم ایمنی به باکتری عامل سل، یعنی Mycobacterium tuberculosis، کاربرد دارد.در آزمایشگاه، نمونه خون در تماس با مواد مشابه پروتئین‌های اختصاصی باکتری سل قرار می‌گیرد.اگر سیستم ایمنی قبلاً با عامل سل مواجه شده باشد، بعضی سلول‌های ایمنی ماده‌ای به نام اینترفرون گاما تولید می‌کنند.اندازه‌گیری این پاسخ به بررسی احتمال عفونت کمک می‌کند.
دو روش شناخته‌شده عبارت‌اند از:
- QuantiFERON-TB Gold Plus
- T-SPOT.TB
نکته مهم اینکه IGRA خود باکتری را شناسایی نمی‌کند، بلکه پاسخ ایمنی بدن را اندازه می‌گیرد.
تفاوت آزمایش IGRA با تست پوستی سل چیست؟
تست پوستی سل که با نام‌های تست مانتو (Mantoux Test) و تست توبرکولین (Tuberculin Skin Test یا TST) شناخته می‌شود، روش قدیمی‌تری برای بررسی عفونت سل است.
در این آزمایش، مقدار کمی ماده توبرکولین به پوست ساعد تزریق می‌شود.
سپس فرد باید ۴۸ تا ۷۲ ساعت بعد مراجعه کند تا برجستگی ایجادشده بررسی شود.
تفاوت‌های اصلی این دو روش عبارت‌اند از:
| ویژگی | آزمایش خون IGRA | تست پوستی TST |
|---|---|---|
| روش انجام | نمونه‌گیری خون | تزریق داخل پوست |
| تعداد مراجعات | معمولاً یک مراجعه | حداقل دو مراجعه |
| تأثیر واکسن BCG | تحت تأثیر قرار نمی‌گیرد | احتمال مثبت کاذب وجود دارد |
| زمان نتیجه | معمولاً طی چند روز | ۴۸ تا ۷۲ ساعت |
| کاربرد | بررسی عفونت سل | بررسی عفونت سل |
در تست پوستی، اندازه برجستگی سفت پوست اهمیت دارد، نه میزان قرمزی آن.
هر دو روش برای بررسی عفونت سل کاربرد دارند؛ اما هیچ‌کدام به‌تنهایی سل فعال را از عفونت نهفته تشخیص نمی‌دهند.
چرا آزمایش IGRA برای افراد واکسینه‌شده با BCG مناسب‌تر است؟
واکسن BCG برای کاهش خطر بعضی انواع شدید سل، به‌ویژه در کودکان، استفاده می‌شود.
دریافت این واکسن ممکن است باعث مثبت شدن تست پوستی سل شود؛ حتی زمانی که فرد به باکتری سل آلوده نشده باشد.
در مقابل، آزمایش IGRA تحت تأثیر واکسن BCG قرار نمی‌گیرد.
به همین دلیل، این روش معمولاً برای افراد واکسینه‌شده ترجیح داده می‌شود.
البته انتخاب آزمایش به سن و شرایط بیمار نیز بستگی دارد. طبق راهنمای CDC، برای کودکان زیر پنج سال معمولاً تست پوستی توصیه می‌شود؛ هرچند در شرایطی از IGRA نیز استفاده می‌کنند.
چه افرادی باید آزمایش IGRA انجام دهند؟
پزشک ممکن است این آزمایش را برای افراد زیر درخواست کند:
- کسانی که تماس نزدیک با بیمار مبتلا به سل ریوی مسری داشته‌اند.
- افراد دارای سابقه زندگی در مناطق با شیوع بالای سل
- کارکنان مراکز درمانی، در صورت وجود ضرورت غربالگری
- افراد مبتلا به HIV یا برخی اختلالات ایمنی
- بیمارانی که قرار است داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی دریافت کنند.
- افرادی که واکسن BCG دریافت کرده‌اند و نیازمند بررسی عفونت سل هستند.
آزمایش IGRA برای همه افراد جامعه به‌صورت دوره‌ای ضروری نیست. تصمیم به غربالگری باید بر اساس عوامل خطر باشد.
تفسیر نتیجه آزمایش IGRA چگونه است؟
نتیجه مثبت (Positive)
نتیجه مثبت معمولاً نشان‌دهنده عفونت با باکتری سل است.
بااین‌حال، مثبت بودن IGRA به معنای ابتلای قطعی به سل فعال نیست.
ممکن است فرد دچار عفونت نهفته سل باشد؛ یعنی باکتری در بدن وجود داشته باشد، اما بیماری فعال نشده باشد.
این افراد معمولاً علامتی ندارند و سل نهفته را به دیگران منتقل نمی‌کنند.
نتیجه منفی (Negative)
نتیجه منفی احتمال عفونت سل را کاهش می‌دهد.
بااین‌حال، ابتلا را کاملاً رد نمی‌کند؛ به‌ویژه اگر آزمایش خیلی زود پس از تماس انجام شده باشد یا فرد نقص ایمنی داشته باشد.
در تماس نزدیک با بیمار مسری، ممکن است تکرار آزمایش ۸ تا ۱۰ هفته پس از آخرین تماس ضروری باشد.
نتیجه نامشخص (Indeterminate)
گاهی پاسخ آزمایش قابل‌تفسیر نیست.
در چنین شرایطی، پزشک ممکن است تکرار IGRA یا انجام تست پوستی را پیشنهاد کند.
اگر آزمایش IGRA مثبت باشد، چه بررسی‌هایی لازم است؟
پس از دریافت نتیجه مثبت، پزشک باید مشخص کند عفونت نهفته است یا بیماری فعال وجود دارد.
بررسی‌های احتمالی شامل موارد زیر هستند:
رادیوگرافی قفسه سینه (Chest X-ray): برای مشاهده تغییرات احتمالی ریه‌ها.
آزمایش اسمیر خلط (Sputum Smear): بررسی میکروسکوپی باکتری‌های اسیدفست.
کشت خلط (Sputum Culture): شناسایی میکروبی عامل بیماری.
آزمایش مولکولی سل (TB NAAT/PCR): بررسی ماده ژنتیکی باکتری سل.
انتخاب این آزمایش‌ها به علائم و وضعیت بیمار بستگی دارد.
آیا برای آزمایش IGRA باید ناشتا باشیم؟
خیر. آزمایش IGRA معمولاً به ناشتایی نیاز ندارد.نمونه‌گیری از ورید بازو انجام می‌شود. پس از آن، نمونه باید در شرایط مشخص و زمان مناسب به آزمایشگاه منتقل شود.
داروهای سرکوب‌کننده ایمنی و وضعیت بیماری‌های زمینه‌ای می‌توانند بر تفسیر نتیجه اثر بگذارند.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
سرفه مداوم، به‌ویژه بیش از سه هفته، تب طولانی، تعریق شبانه و کاهش وزن بی‌دلیل از علائم احتمالی سل فعال هستند.
وجود خون در خلط نیز نیازمند بررسی سریع پزشکی است.
افراد دارای تماس نزدیک با بیمار مبتلا به سل مسری نباید برای بررسی منتظر ظاهر شدن علائم بمانند.
برای کاهش خطر انتقال، شناسایی زودهنگام بیماران، تهویه مناسب محیط و تکمیل درمان اهمیت دارند. درمان عفونت نهفته نیز می‌تواند از فعال شدن بیماری جلوگیری کند.
سوالات متداول
۱. آیا مثبت بودن آزمایش IGRA یعنی فرد سل مسری دارد؟
خیر. نتیجه مثبت ممکن است مربوط به عفونت نهفته باشد. برای تشخیص سل فعال و احتمال سرایت، بررسی‌های تکمیلی ضروری است.
۲. آیا آزمایش IGRA از تست پوستی سل دقیق‌تر است؟
برای افراد واکسینه‌شده با BCG، آزمایش IGRA معمولاً اختصاصیت بیشتری دارد. بااین‌حال، انتخاب روش مناسب به سن و شرایط بیمار بستگی دارد.
۳. آیا نتیجه منفی IGRA ابتلا به سل را کاملاً رد می‌کند؟
خیر. در مراحل اولیه عفونت یا افراد دارای ضعف سیستم ایمنی، احتمال منفی کاذب وجود دارد. پزشک ممکن است آزمایش را تکرار کند.
جمع‌بندی
آزمایش IGRA یکی از روش‌های مهم برای شناسایی عفونت سل است که با بررسی پاسخ ایمنی در نمونه خون انجام می‌شود. برخلاف تست پوستی، نتیجه آن تحت تأثیر واکسن BCG قرار نمی‌گیرد و معمولاً تنها به یک مراجعه نیاز دارد. بااین‌حال، هیچ‌یک از این دو آزمایش به‌تنهایی سل فعال را تشخیص نمی‌دهند. تفسیر صحیح نتیجه، بررسی علائم و انجام آزمایش‌های تکمیلی به تشخیص به‌موقع و پیشگیری از عوارض بیماری کمک می‌کند.
منابع
۱. CDC – Clinical Testing Guidance for Tuberculosis: Interferon Gamma Release Assay
راهنمای آزمایش IGRA، روش انجام، محدودیت‌ها، تأثیر واکسن BCG و تفسیر نتایج.
No.80
05/07