تغییر عادت غذایی در نوجوانی همیشه نشانه بیماری نیست؛ اما ترس شدید از افزایش وزن، حذف مداوم وعده‌ها یا پنهان‌کردن رفتارهای غذایی را نباید نادیده گرفت. غربالگری اختلالات خوردن در نوجوانان و جوانان به معنای توجه به این نشانه‌ها و ارزیابی به‌موقع آن‌هاست. آنورکسیا و بولیمیا می‌توانند سلامت جسم و روان را تحت تأثیر قرار دهند، حتی وقتی فرد از بیرون سالم به نظر می‌رسد.
آنورکسیا و بولیمیا چه تفاوتی دارند؟
بی‌اشتهایی عصبی یا آنورکسیا نروزا (Anorexia Nervosa) اختلالی است که معمولاً با محدودکردن شدید غذا، ترس از افزایش وزن و نگرانی عمیق درباره شکل بدن همراه است. نام «بی‌اشتهایی» ممکن است گمراه‌کننده باشد؛ مسئله لزوماً نداشتن اشتها نیست. کاهش وزن یا رشد کمتر از انتظار در نوجوانان می‌تواند از پیامدهای آن باشد.
پرخوری عصبی یا بولیمیا نروزا (Bulimia Nervosa) با دوره‌های خوردن همراه با احساس ازدست‌دادن کنترل و سپس رفتارهایی برای جبران آن مشخص می‌شود؛ مانند استفراغ عمدی، مصرف ملین، روزه‌داری طولانی یا ورزش افراطی. فرد مبتلا به بولیمیا ممکن است وزن معمولی داشته باشد. در واقع، وزن به‌تنهایی نمی‌تواند اختلال خوردن را تأیید یا رد کند.
چه نشانه‌هایی نیاز به بررسی دارند؟
نشانه‌ها همیشه آشکار نیستند و ممکن است فرد از ترس قضاوت، آن‌ها را پنهان کند. موارد زیر دلیل مناسبی برای گفت‌وگو با پزشک یا متخصص سلامت روان هستند:
- حذف مکرر وعده‌ها، محدودکردن سخت‌گیرانه غذا یا اضطراب شدید هنگام غذاخوردن؛
- اشتغال ذهنی مداوم با وزن و ظاهر بدن، یا ورزش‌کردن با وجود خستگی و بیماری؛
- خوردن پنهانی، احساس ازدست‌دادن کنترل هنگام خوردن یا رفتن مکرر به سرویس بهداشتی پس از غذا؛
- کاهش وزن قابل‌توجه، سرگیجه، احساس سرمای مداوم یا اختلال قاعدگی.
این اختلالات «انتخاب» یا صرفاً نتیجه توجه به ظاهر نیستند. عوامل زیستی، روان‌شناختی و اجتماعی می‌توانند در شکل‌گیری آن‌ها نقش داشته باشند و هر فردی، با هر جنسیت یا وزن، ممکن است درگیر شود.
غربالگری اختلالات خوردن چگونه انجام می‌شود؟
نقطه شروع، گفت‌وگوی محترمانه و بدون قضاوت درباره غذاخوردن، ورزش، نگرانی‌های مربوط به بدن و رفتارهای جبرانی است. پزشک همچنین روند رشد و وزن، ضربان قلب، فشار خون و وضعیت عمومی را بررسی می‌کند. در نوجوانان، تغییر مسیر رشد می‌تواند مهم باشد؛ نباید تصمیم‌گیری را تنها به یک عدد وزن یا شاخص توده بدنی محدود کرد.
پرسش‌نامه‌های کوتاهی مانند SCOFF ممکن است به شناسایی فرد نیازمند بررسی بیشتر کمک کنند، اما ابزار تشخیص قطعی نیستند. پاسخ‌های پرسش‌نامه باید در کنار شرح‌حال و ارزیابی تخصصی تفسیر شوند. هدف از غربالگری، برچسب‌زدن به نوجوان نیست؛ هدف، فراهم‌کردن راهی امن برای دریافت کمک است.
آزمایش‌ها چه نقشی در تشخیص دارند؟
هیچ آزمایش خونی به‌تنهایی آنورکسیا یا بولیمیا را تشخیص نمی‌دهد. پزشک بر اساس وضعیت فرد ممکن است شمارش کامل خون (Complete Blood Count یا CBC)، آزمایش الکترولیت‌های خون (Electrolyte Panel) و آزمایش عملکرد کلیه (Kidney Function Tests) را درخواست کند. گاهی بررسی عملکرد تیروئید یا کبد و نوار قلب (Electrocardiogram یا ECG) نیز لازم می‌شود.
این بررسی‌ها به یافتن علت‌های دیگر علائم و شناسایی عوارض احتمالی کمک می‌کنند. برای مثال، استفراغ مکرر می‌تواند تعادل الکترولیت‌ها، از جمله پتاسیم، را به‌هم بزند و بر عملکرد قلب اثر بگذارد. نتیجه طبیعی آزمایش‌ها اختلال خوردن را رد نمی‌کند؛ رفتارها، افکار و وضعیت جسمی فرد همچنان باید بررسی شوند.
چه زمانی باید کمک گرفت؟
اگر به اختلال خوردن در خود یا نوجوانی نزدیک به خود شک دارید، حتی بدون کاهش وزن شدید، برای ارزیابی وقت بگیرید. غش، درد قفسه سینه، تپش قلب، گیجی یا ناتوانی در خوردن و نوشیدن نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است. افکار آسیب‌زدن به خود نیز وضعیت اورژانسی محسوب می‌شود.
حمایت خانواده و دوستان با شنیدن بدون سرزنش آغاز می‌شود؛ تمرکز مداوم بر وزن یا ظاهر کمکی نمی‌کند. درمان می‌تواند شامل مراقبت پزشکی، روان‌درمانی و حمایت تغذیه‌ای متناسب با شرایط فرد باشد. شروع رژیم سخت‌گیرانه یا برنامه ورزشی برای «حل مشکل» بدون ارزیابی تخصصی، جایگزین درمان نیست.
سؤالات متداول
آیا فردی با وزن طبیعی ممکن است بولیمیا داشته باشد؟
بله. وزن طبیعی یا حتی نتیجه طبیعی آزمایش، بولیمیا را رد نمی‌کند.
آیا پرسش‌نامه SCOFF برای تشخیص کافی است؟
خیر. این پرسش‌نامه فقط می‌تواند نیاز به ارزیابی بیشتر را نشان دهد.
اگر نوجوان درباره غذاخوردن خود صحبت نکند، چه کنیم؟
با آرامش و بدون قضاوت نگرانی خود را بیان کنید و برای مراجعه به پزشک یا متخصص سلامت روان همراهی‌اش کنید.
جمع‌بندی
غربالگری اختلالات خوردن در نوجوانان و جوانان بر شناخت زودهنگام رفتارها و نشانه‌های هشدار، نه صرفاً اندازه‌گیری وزن، تکیه دارد. آزمایشگاه در بررسی عوارض جسمی نقش مهمی دارد، اما تشخیص آنورکسیا و بولیمیا به ارزیابی بالینی و روان‌شناختی نیاز دارد. مراجعه زودهنگام، فرصت دریافت درمان مناسب را فراهم می‌کند.
منابع
- مؤسسه ملی سلامت روان آمریکا (NIMH) ـ اختلالات خوردن، نشانه‌ها و درمان. (nimh.nih.gov)
- سازمان خدمات سلامت ملی بریتانیا (NHS) ـ بی‌اشتهایی عصبی و نشانه‌های آن. (nhs.uk)
No.33
05/06
