گاهی فرد یا کودک علائمی مانند تأخیر رشد، تشنج، ضعف عضلانی یا مشکلات مادرزادی دارد، اما آزمایشهای معمول علت مشخصی نشان نمیدهند. در چنین شرایطی، آزمایش WES میتواند تعداد زیادی ژن را بهطور همزمان بررسی کند و احتمال رسیدن به یک تشخیص ژنتیکی را افزایش دهد. بااینحال، WES برای همه بیماریها مناسب نیست و نتیجه منفی آن نیز لزوماً وجود بیماری ژنتیکی را رد نمیکند.
آزمایش WES چیست؟
توالییابی کل اگزوم (Whole Exome Sequencing) یا WES نوعی آزمایش پیشرفته ژنتیک مبتنی بر فناوری توالییابی نسل جدید (NGS) است. این آزمایش بخشهایی از ژنها به نام «اگزون» را بررسی میکند که دستور ساخت پروتئینها را در خود دارند.
اگزوم تنها حدود یک درصد از کل ژنوم انسان را تشکیل میدهد، اما بسیاری از تغییرات ژنتیکی شناختهشده مرتبط با بیماریها در همین نواحی کدکننده قرار دارند. به همین دلیل، WES امکان بررسی همزمان هزاران ژن را فراهم میکند و در شرایطی که علت بیماری یا ژن مسئول آن مشخص نیست، میتواند مفید باشد.
این آزمایش معمولاً با نمونه خون انجام میشود. DNA استخراجشده در آزمایشگاه توالییابی و سپس تغییرات آن با توالی مرجع مقایسه میشود.
آزمایش WES چه بیماریهایی را تشخیص میدهد؟
آزمایش WES یک آزمایش اختصاصی برای تشخیص تنها یک بیماری نیست. این روش میتواند تغییرات مرتبط با طیف گستردهای از اختلالات ژنتیکی را شناسایی کند، از جمله:
- اختلالات تکاملی و ناتوانی ذهنی با علت نامشخص
- برخی انواع صرع و بیماریهای عصبی ارثی
- بیماریهای عضلانی و عصبیـعضلانی
- اختلالات متابولیک ارثی
- برخی بیماریهای قلبی، کلیوی یا چشمی ژنتیکی
- ناهنجاریهای مادرزادی متعدد
- کوتاهی قد یا اختلالات اسکلتی با منشأ ژنتیکی
- بیماریهای نادر با علائم پیچیده یا همپوشان
توانایی WES به نوع تغییر ژنتیکی بستگی دارد. این آزمایش عمدتاً تغییرات کوچک در توالی ژنها را پیدا میکند، اما ممکن است بعضی حذفها و اضافهشدنهای بزرگ، تکرارهای غیرطبیعی DNA، تغییرات کروموزومی متعادل، موزائیسم سطح پایین یا تغییرات نواحی غیرکدکننده را شناسایی نکند. برای این موارد ممکن است آزمایشهایی مانند کاریوتایپ (Karyotype)، ریزآرایه کروموزومی (CMA)، آزمایشهای تکرار ژنی یا توالییابی کل ژنوم (WGS) لازم باشد.
چه کسانی ممکن است به آزمایش WES نیاز داشته باشند؟
پزشک یا متخصص ژنتیک ممکن است WES را در شرایط زیر پیشنهاد کند:
- وجود علائم چندسیستمی که با یک بیماری مشخص تطابق ندارند
- تأخیر رشد، ناتوانی ذهنی یا مشکلات عصبی بدون علت معلوم
- نتیجه منفی آزمایش تکژنی یا پنل ژنتیکی
- مشاهده چند ناهنجاری مادرزادی در یک فرد
- احتمال وجود یک بیماری نادر یا ارثی
- ابتلای چند عضو خانواده به علائم مشابه
در بعضی موارد، نمونه کودک همراه با نمونه پدر و مادر بررسی میشود که به آن توالییابی اگزوم سهنفره (Trio WES) میگویند. مقایسه نتایج اعضای خانواده میتواند تشخیص تغییرات جدید یا تعیین نحوه وراثت را آسانتر کند.
تفسیر نتیجه آزمایش WES
نتیجه WES معمولاً در یکی از گروههای زیر گزارش میشود:
- مثبت: یک تغییر بیماریزا یا احتمالاً بیماریزا متناسب با علائم فرد شناسایی شده است.
- منفی: علت ژنتیکی مشخصی پیدا نشده است؛ اما بیماری ژنتیکی کاملاً رد نمیشود.
- یافته با اهمیت نامشخص (VUS): یک تغییر ژنتیکی دیده شده، ولی شواهد برای بیماریزا یا خوشخیم دانستن آن کافی نیست.
در برخی افراد، «یافته ثانویه» نیز شناسایی میشود؛ یعنی تغییری مهم که با علت اولیه انجام آزمایش ارتباط ندارد، اما ممکن است خطر ابتلا به یک بیماری قابل پیگیری را نشان دهد. نحوه بررسی و گزارش این یافتهها باید پیش از آزمایش در جلسه مشاوره ژنتیک توضیح داده شود.
آیا بیماریهای ژنتیکی قابل پیشگیری هستند؟
تغذیه یا سبک زندگی نمیتواند تغییر ژنتیکی ارثی را از بین ببرد. بااینحال، تشخیص دقیق ممکن است به انتخاب درمان مناسبتر، جلوگیری از آزمایشهای غیرضروری، بررسی سایر اعضای خانواده و برنامهریزی آگاهانه برای بارداری کمک کند. افرادی که سابقه بیماری ژنتیکی، ازدواج خویشاوندی، سقط مکرر یا فرزند مبتلا دارند، بهتر است پیش از بارداری مشاوره ژنتیک دریافت کنند.
پرسشهای متداول
۱. آیا آزمایش WES همه بیماریهای ژنتیکی را تشخیص میدهد؟
خیر. WES بیشتر نواحی کدکننده ژنها را بررسی میکند و ممکن است برخی تغییرات کروموزومی، تکراری یا خارج از اگزوم را پیدا نکند.
۲. آیا نتیجه منفی WES یعنی بیماری ژنتیکی وجود ندارد؟
خیر. نتیجه منفی فقط یعنی با روش و دانش فعلی، تغییر مرتبطی شناسایی نشده است. بازتحلیل دادهها در آینده ممکن است اطلاعات جدیدی ارائه دهد.
۳. آیا WES برای افراد سالم نیز توصیه میشود؟
این آزمایش معمولاً برای فرد دارای علائم یا سابقه خانوادگی انجام میشود. کاربرد آن در فرد سالم باید با نظر پزشک و پس از مشاوره ژنتیک تعیین شود.
جمعبندی
آزمایش WES روشی قدرتمند برای بررسی همزمان هزاران ژن و تشخیص بسیاری از بیماریهای نادر، اختلالات رشدی، عصبی و متابولیک است. بااینحال، نتیجه آن همیشه قطعی نیست و همه انواع تغییرات ژنتیکی را پوشش نمیدهد. انتخاب آزمایش و تفسیر نتیجه باید بر اساس علائم، سابقه خانوادگی و نظر متخصص ژنتیک انجام شود.
منابع
- No.70
- 05/04