درمان سرطان می‌تواند نجات‌بخش باشد، اما بعضی داروهای شیمی‌درمانی، درمان‌های هدفمند، ایمنی‌درمانی و پرتودرمانی قفسه سینه ممکن است بر قلب یا رگ‌های خونی اثر بگذارند. این عارضه که سمیت قلبی (Cardiotoxicity) نام دارد، برای همه بیماران رخ نمی‌دهد و میزان خطر به نوع و دوز درمان، وضعیت قلب پیش از درمان و عوامل خطر فرد بستگی دارد. پایش مناسب کمک می‌کند تغییرات احتمالی زودتر شناسایی شوند؛ بدون آنکه بیمار خودسرانه درمان سرطان را متوقف کند.
داروهای سرطان چگونه بر قلب اثر می‌گذارند؟
برخی درمان‌ها می‌توانند توان پمپاژ عضله قلب را کاهش دهند؛ به این وضعیت کاردیومیوپاتی (Cardiomyopathy) می‌گویند. انواع دیگری از عوارض شامل التهاب عضله قلب (میوکاردیت)، التهاب پرده اطراف قلب (پریکاردیت)، اختلال ضربان (آریتمی)، افزایش فشار خون، لخته‌شدن خون یا کاهش خون‌رسانی به قلب است. احتمال و نوع عارضه میان داروها و روش‌های درمانی متفاوت است؛ بنابراین نباید همه داروهای سرطان را دارای خطر یکسان دانست.
پرتودرمانی ناحیه قفسه سینه نیز بسته به محل و میزان تابش ممکن است در درازمدت بر قلب و رگ‌های آن اثر بگذارد. گاهی عوارض حین درمان و گاهی ماه‌ها یا سال‌ها پس از پایان آن بروز می‌کنند.
چه کسانی بیشتر در معرض خطرند؟
خطر عوارض قلبی ممکن است در افرادی بیشتر باشد که پیش از درمان بیماری قلبی یا عروقی داشته‌اند، فشار خون، دیابت یا کلسترول بالا دارند، سیگار می‌کشند یا در سنین بالاتر قرار دارند. نوع داروی ضدسرطان، مقدار تجمعی آن، ترکیب چند درمان و سابقه پرتودرمانی قفسه سینه نیز در ارزیابی خطر اهمیت دارند. وجود این عوامل به معنی وقوع قطعی آسیب قلبی نیست؛ تصمیم‌گیری باید بر اساس شرایط هر بیمار انجام شود.
علائم هشداردهنده چیست؟
برخی تغییرات قلبی در ابتدا علامت واضحی ندارند و ممکن است فقط در پایش پزشکی دیده شوند. با این حال، در صورت بروز موارد زیر، موضوع را سریع با تیم درمان در میان بگذارید:
- تنگی نفس تازه یا رو به تشدید، به‌ویژه هنگام فعالیت یا درازکشیدن
- تورم پاها یا مچ پا
- تپش قلب یا ضربان نامنظم
- درد یا فشار در قفسه سینه
- خستگی غیرمعمول یا کاهش توان فعالیت
درد شدید قفسه سینه، تنگی نفس ناگهانی، غش یا تپش قلب همراه با ضعف شدید نیازمند ارزیابی فوری اورژانسی است.
آزمایش‌ها و پایش قلب در طول درمان سرطان
پزشک بر اساس نوع درمان و میزان خطر ممکن است عملکرد قلب را پیش از شروع درمان، در طول آن یا پس از پایان دوره بررسی کند. روش‌های رایج عبارت‌اند از:
- اکوکاردیوگرافی (Echocardiogram): با امواج صوتی، ساختار قلب و توان پمپاژ آن را ارزیابی می‌کند. یکی از معیارهای گزارش می‌تواند کسر جهشی بطن چپ (LVEF) باشد؛ تغییر آن باید در کنار علائم و بررسی‌های قبلی توسط پزشک تفسیر شود.
- نوار قلب (Electrocardiogram یا ECG): ریتم و فعالیت الکتریکی قلب را بررسی می‌کند.
- آزمایش تروپونین (Troponin): ممکن است برای ارزیابی آسیب عضله قلب درخواست شود.
- آزمایش پپتید ناتریورتیک (BNP یا NT-proBNP): در برخی شرایط برای بررسی فشار یا بار واردشده به قلب به کار می‌رود.
- فشار خون و آزمایش‌های خون: پایش فشار خون و بررسی عواملی مانند چربی یا قند خون نیز می‌تواند بخشی از برنامه مراقبت باشد.
هیچ‌کدام از این نتایج به‌تنهایی تشخیص قطعی نمی‌دهند. مقایسه با نتایج پیش از درمان و تفسیر پزشک، به‌خصوص در بیمارانی که علامتی ندارند، اهمیت دارد.
چگونه خطر را مدیریت کنیم و چه زمانی مراجعه کنیم؟
پیش از شروع درمان، سابقه بیماری قلبی، داروهای مصرفی و عوامل خطر خود را با انکولوژیست در میان بگذارید. در صورت نیاز، متخصص قلب و انکولوژیست می‌توانند برنامه پایش مشترکی تنظیم کنند. کنترل فشار خون، دیابت و کلسترول، پرهیز از سیگار و رعایت توصیه‌های غذایی و فعالیت بدنی متناسب با شرایط بیمار مفید است. داروهای ضدسرطان یا داروهای قلبی را بدون نظر پزشک قطع یا تغییر ندهید.
سؤالات متداول
آیا همه داروهای شیمی‌درمانی به قلب آسیب می‌زنند؟
خیر. خطر به نوع دارو، دوز، وضعیت قلب و عوامل فردی بستگی دارد و برای بسیاری از بیماران عارضه قلبی ایجاد نمی‌شود.
آیا پیش از درمان سرطان باید اکو انجام داد؟
برای همه بیماران الزاماً نه. پزشک بر اساس نوع درمان و سابقه و خطر قلبی تصمیم می‌گیرد که اکو یا بررسی‌های دیگری لازم است یا خیر.
اگر تروپونین بالا باشد، یعنی داروی سرطان به قلب آسیب زده است؟
نه لزوماً. افزایش تروپونین علت‌های مختلفی دارد و باید همراه با علائم، نوار قلب، اکو و وضعیت درمان توسط پزشک تفسیر شود.
جمع‌بندی
داروهای سرطان ممکن است در برخی بیماران بر قلب اثر بگذارند، اما این خطر به نوع درمان و شرایط فرد وابسته است و به معنی آسیب قطعی نیست. پایش‌هایی مانند اکوکاردیوگرافی، نوار قلب و گاهی آزمایش تروپونین یا BNP به ارزیابی وضعیت قلب کمک می‌کنند. هر علامت تازه را با تیم درمان مطرح کنید و هیچ درمانی را خودسرانه تغییر ندهید.
منابع
- Mayo Clinic — Chemotherapy side effects: A cause of heart disease?
- National Cancer Institute — Cardiotoxicity
- National Cancer Institute — Cancer treatment can cause heart problems
No.48
05/08
