فیبروز کیستیک در نوزادان؛ نقش آزمایش IRT در غربالگری زودهنگام

بیماری‌های ژنتیکی دوران نوزادی اگر در بدو تولد شناسایی نشوند، می‌توانند به آسیب‌های شدید و جبران‌ناپذیر ریوی و گوارشی منجر گردند. بیماری فیبروز کیستیک (Cystic Fibrosis – CF) یکی از شایع‌ترین و جدی‌ترین اختلالات وراثتی است که ترشحات غدد برون‌ریز بدن را غلیظ و چسبنده می‌کند. شناخت دقیق فیبروز کیستیک در نوزادان و نقش آزمایش IRT در غربالگری زودهنگام این امکان را فراهم می‌سازد که درمان‌های حمایتی پیش از شروع آسیب‌های دائمی بافت ریه و سوءتغذیه آغاز شوند و امید به زندگی کودک به شکل چشمگیری افزایش یابد.

---

فیبروز کیستیک چیست و چرا در نوزادان رخ می‌دهد؟

فیبروز کیستیک یک بیماری ژنتیکی با الگوی وراثت اتوزومال مغلوب است که در اثر جهش در ژن تنظیم‌کننده هدایت تراغشایی فیبروز کیستیک (CFTR) ایجاد می‌شود. پروتئین حاصل از این ژن، وظیفه کنترل کانال‌های انتقال آب و یون کلرید را به درون و بیرون سلول‌های ترشحی بر عهده دارد.

هنگامی که این کانال‌ها دچار اختلال می‌شوند:

• ترشحات مخاطی در مجاری تنفسی، لوزوالمعده (پانکراس)، روده و کبد به شدت غلیظ، خشک و چسبنده می‌شوند.
• مجاری باریک پانکراس مسدود شده و مانع ترشح آنزیم‌های گوارشی لازم برای هضم چربی و پروتئین به روده می‌شود.
• مخاط غلیظ در ریه‌ها تجمع یافته و محیطی مستعد برای عفونت‌های باکتریایی مزمن و انسداد راه‌های هوایی فراهم می‌آورد.

 

---

علائم و نشانه‌های اولیه فیبروز کیستیک در نوزادان

علائم ممکن است از نخستین روزهای پس از تولد ظاهر شوند:

• ایلئوس مکونیوم (Meconium Ileus): انسداد روده نوزاد با نخستین مدفوع تیره و چسبنده (مکونیوم) در ۲۴ تا ۴۸ ساعت اول تولد (در حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد نوزادان مبتلا).
• عدم رشد و وزن‌گیری مناسب (Failure to Thrive – FTT): علیرغم اشتهای طبیعی یا زیاد نوزاد، به دلیل عدم جذب مواد غذایی، کودک وزن نمی‌گیرد.
• مدفوع چرب، حجیم، براق و بدبو (Steatorrhea) ناشی از سوءهاضمه چربی‌ها.
• شور بودن غیرطبیعی پوست و عرق نوزاد (که اغلب والدین هنگام بوسیدن کودک متوجه آن می‌شوند).
• سرفه مزمن، تنفس صدادار (خس‌خس سینه) و عفونت‌های مکرر ریوی.

 

---

نقش آزمایش IRT در غربالگری زودهنگام نوزادان

آزمایش تریپسینوژن متصل به ایمونوگلوبولین (Immunoreactive Trypsinogen – IRT) سنگ‌بنای غربالگری فیبروز کیستیک در بدو تولد است.

آزمایش IRT چگونه انجام می‌شود و چه چیزی را نشان می‌دهد؟

این تست بین روزهای ۳ تا ۵ تولد از طریق چند قطره خون پاشنه پای نوزاد بر روی کاغذ فیلتر مخصوص (Guthrie Card) همراه با سایر آزمایش‌های غربالگری متابولیک انجام می‌گیرد.

در نوزادان مبتلا به فیبروز کیستیک، مجاری لوزوالمعده مسدود بوده و آنزیم پیش‌ساز هاضمه (تریپسینوژن) نمی‌تواند وارد روده شود؛ بنابراین به داخل جریان خون پس زده شده و سطح خونی IRT به طور چشمگیری افزایش می‌یابد.

---

مسیر کامل تشخیص آزمایشگاهی فیبروز کیستیک (CF)

نتیجه مثبت غربالگری IRT به تنهایی تشخیص قطعی نیست و نیازمند تایید از طریق پروتکل‌های زیر است:

[غربالگری خون پاشنه پا: تست IRT بالا] 
               ⬇
[تکرار IRT یا بررسی پانل ژنتیکی CFTR] 
               ⬇
[تست عرق (Sweat Test) - استاندارد طلایی]

۱. آزمایش تست عرق (Sweat Chloride Test)

استاندارد طلایی تایید فیبروز کیستیک که معمولاً پس از دو هفتگی و رسیدن وزن نوزاد به حد نصاب انجام می‌شود. در این روش با استفاده از جریان خفیف الکتریکی و داروی پیلوکارپین (Pilocarpine Iontophoresis)، عرق نوزاد تحریک و جمع‌آوری شده و میزان یون کلرید (Cl−Cl^-Cl−) آن اندازه‌گیری می‌شود:

• کمتر از ۳۰ $mmol/L$: نرمال (عدم ابتلا به CF)
• بین ۳۰ تا ۵۹ $mmol/L$: مشکوک / مرزی (نیاز به تکرار و بررسی ژنتیک)
• ۶۰ $mmol/L$ و بالاتر: نتیجه قطعی ابتلا به فیبروز کیستیک

۲. آزمایش ژنتیک مولکولی موتاسیون ژن CFTR (CFTR Gene Mutation Analysis)

شناسایی جهش‌های شناخته‌شده ژن نظیر جهش شایع $\Delta F508$ جهت تایید ژنتیکی و راهنمایی برای درمان‌های هدفمند دارویی.

۳. سنجش الاستاز مدفوع (Fecal Elastase Test)

ارزیابی آزمایشگاهی مدفوع برای بررسی میزان نارسایی آنزیمی پانکراس در نوزاد.

---

درمان، تغذیه و مراقبت‌های بالینی

فیبروز کیستیک در حال حاضر درمان قطعی ریشه‌کنی ژنی ندارد، اما با مداخله زودهنگام به خوبی کنترل می‌شود:

• مکمل آنزیم‌های پانکراس (PERT): همراه با شیردهی یا غذا برای هضم چربی‌ها و پروتئین‌ها تجویز می‌شود.
• ویتامین‌های محلول در چربی ($A,D,E,K$): برای جلوگیری از سوءتغذیه.
• فیزیوتراپی قفسه سینه و تخلیه ترشحات مخاطی: برای پاکسازی راه‌های هوایی.
• داروهای مدولاتور CFTR: داروهای نوین با هدف اصلاح عملکرد پروتئین معیوب.

 

---

زمان مراجعه به پزشک

در صورت مشاهده تاخیر در دفع مکونیوم، وزن‌گیری ضعیف علیرغم تغذیه کافی، سرفه‌های مداوم، مدفوع چرب و حجیم یا طعم شوری واضح روی پوست نوزاد، مراجعه فوری به متخصص کودکان و انجام تست‌های آزمایشگاهی تکمیلی الزامی است.

---

سوالات متداول (FAQ)

۱. آیا بالا بودن آزمایش IRT همیشه به معنای ابتلای قطعی نوزاد به فیبروز کیستیک است؟

خیر؛ استرس‌های حین زایمان، تولد زودرس یا تاخیر تنفسی ممکن است باعث مثبت کاذب IRT شوند؛ بنابراین آزمایش تایید قطعی با «تست عرق» و «آزمایش ژنتیک» انجام می‌شود.

۲. تست عرق از چه سنی برای نوزاد قابل انجام است؟

تست عرق معمولاً از سن ۲ تا ۴ هفتگی، زمانی که غدد عرق نوزاد به اندازه کافی فعال شده و نوزاد حداقل ۲ تا ۳ کیلوگرم وزن دارد، به شکلی مطمئن انجام‌پذیر است.

۳. آیا نوزاد مبتلا به فیبروز کیستیک می‌تواند از شیر مادر تغذیه کند؟

بله؛ تغذیه با شیر مادر بلامانع است، اما هم‌زمان پزشک مکمل‌های آنزیمی و ویتامینی ویژه را تجویز می‌کند تا مواد مغذی شیر مادر به طور کامل جذب بدن نوزاد شود.

---

جمع‌بندی

فیبروز کیستیک در نوزادان یک بیماری ژنتیکی چندسیستمی است که به دلیل اختلال در کانال‌های کلریدی و تجمع مخاط غلیظ، ریه‌ها و سیستم گوارش را درگیر می‌کند. نقش آزمایش IRT در غربالگری زودهنگام بدو تولد این است که با شناسایی سریع نوزادان پرخطر، امکان تایید به‌موقع با تست عرق و آغاز درمان‌های جایگزین آنزیمی و تنفسی را پیش از وقوع آسیب‌های دائمی فراهم سازد.

منابع

1. Cleveland Clinic – Cystic Fibrosis: Causes, Symptoms & Diagnosis
2. دانشگاه علوم پزشکی تهران – دستورالعمل کشوری غربالگری و تشخیص بیماری فیبروز کیستیک در نوزادان

 

No.25

05/06