آفت دهان یکی از مشکلات آزاردهنده‌ای است که گاهی غذا خوردن و حتی صحبت کردن را دشوار می‌کند. بیشتر این زخم‌ها طی چند روز بهبود می‌یابند؛ اما برای بعضی افراد، آفت‌ها مرتب بازمی‌گردند.
آفت دهان مکرر همیشه نشانه کمبود ویتامین یا بیماری داخلی نیست. استرس، آسیب‌های کوچک دهانی و عوامل ژنتیکی نیز در ایجاد آن نقش دارند. بااین‌حال، تکرار شدید یا طولانی‌مدت زخم‌ها گاهی بررسی وضعیت تغذیه و انجام آزمایش خون را ضروری می‌کند.
آفت دهان چیست و چرا ایجاد می‌شود؟
آفت دهان یا زخم آفتی (Aphthous Ulcer) نوعی زخم کوچک و دردناک در مخاط دهان است.
این زخم‌ها معمولاً مرکز سفید یا زرد و حاشیه‌ای قرمز دارند. داخل گونه‌ها، لب‌ها و زیر زبان از محل‌های شایع بروز آن‌ها هستند.آفت معمولی مسری نیست و برخلاف تبخال دهانی، بر اثر ویروس هرپس ایجاد نمی‌شود.بیشتر زخم‌های کوچک طی یک تا دو هفته بهبود می‌یابند. بااین‌حال، علت دقیق عود آن‌ها همیشه مشخص نیست.
مهم‌ترین علت‌های آفت دهان مکرر چیست؟
عوامل مختلفی در بازگشت آفت نقش دارند.
۱. کمبود آهن و ویتامین‌ها
یکی از علت‌های قابل‌بررسی، کمبود بعضی مواد مغذی است.
آهن، ویتامین B12، فولات و روی در سلامت بافت‌ها و عملکرد طبیعی بدن نقش دارند.
کاهش این مواد ممکن است با افزایش احتمال زخم‌های دهانی همراه باشد؛ به‌ویژه در افرادی که تغذیه محدود یا اختلال جذب دارند.
۲. استرس و تغییرات هورمونی
فشار روانی یکی از محرک‌های شناخته‌شده آفت است.
برخی افراد نیز هنگام تغییرات هورمونی، به‌خصوص در دوران قاعدگی، بیشتر دچار زخم‌های دهانی می‌شوند.
۳. آسیب‌های کوچک داخل دهان
گاز گرفتن گونه، مسواک زدن شدید یا برخورد براکت ارتودنسی با مخاط دهان می‌تواند زمینه ایجاد آفت را فراهم کند.
۴. حساسیت غذایی و عوامل ژنتیکی
بعضی خوراکی‌های اسیدی یا تند، آفت را در افراد حساس تحریک می‌کنند.
سابقه خانوادگی نیز با افزایش احتمال ابتلا ارتباط دارد.
۵. بیماری‌های گوارشی و التهابی
در موارد کمتر شایع، آفت‌های مکرر با بیماری‌هایی مانند سلیاک، کرون و بهجت ارتباط دارند.
وجود اسهال مزمن، کاهش وزن، زخم تناسلی یا التهاب چشم همراه با آفت، ضرورت بررسی بیشتر را مطرح می‌کند.
چه زمانی آفت دهان به آزمایش خون نیاز دارد؟
هر آفت ساده‌ای به آزمایش نیاز ندارد. تشخیص معمولاً از طریق معاینه دهان انجام می‌شود.
اما اگر زخم‌ها مرتب تکرار شوند، شدید باشند یا همراه با علائم دیگری ظاهر شوند، پزشک ممکن است بررسی کمبودهای تغذیه‌ای را توصیه کند.
نشانه‌های مهم عبارت‌اند از:
- خستگی و رنگ‌پریدگی
- ریزش مو یا ضعف عمومی
- بی‌حسی و گزگز دست‌وپا
- کاهش وزن بدون علت
- اسهال طولانی‌مدت
- رژیم غذایی بسیار محدود
این علائم اختصاصی کمبود ویتامین نیستند، اما می‌توانند به انتخاب آزمایش مناسب کمک کنند.
چه آزمایش‌هایی برای بررسی آفت دهان مکرر انجام می‌شوند؟
آزمایش شمارش کامل خون (CBC)
آزمایش CBC یا Complete Blood Count تعداد و ویژگی‌های سلول‌های خونی را بررسی می‌کند.
کاهش هموگلوبین می‌تواند نشانه کم‌خونی باشد. بررسی شاخص MCV نیز در شناسایی برخی کم‌خونی‌های تغذیه‌ای کمک‌کننده است.
آزمایش فریتین (Ferritin)
فریتین نشان‌دهنده ذخایر آهن بدن است.
پایین بودن آن معمولاً احتمال کمبود آهن را تقویت می‌کند؛ حتی اگر هنوز کم‌خونی آشکاری وجود نداشته باشد.
آزمایش ویتامین B12 و فولات
اندازه‌گیری ویتامین B12 (Vitamin B12 Test) و فولات (Folate Test) برای بررسی کمبود این مواد کاربرد دارد.
در افراد دارای سوءجذب، رژیم غذایی محدود یا علائم کم‌خونی، این آزمایش‌ها اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند.
آزمایش روی (Serum Zinc)
اگر پزشک به کمبود روی مشکوک باشد، اندازه‌گیری آن در خون درخواست می‌شود.
بررسی بیماری سلیاک
در صورت وجود علائم گوارشی یا کمبودهای تغذیه‌ای مکرر، آزمایش آنتی‌بادی ضد ترانس‌گلوتامیناز بافتی (tTG-IgA) همراه با IgA تام ممکن است لازم باشد.
نکته مهم: هیچ آزمایش واحدی برای تشخیص تمام علت‌های آفت دهان وجود ندارد. انتخاب بررسی‌ها باید هدفمند باشد.
نتایج آزمایش‌ها چگونه تفسیر می‌شوند؟
کاهش فریتین، B12 یا فولات می‌تواند وجود یک کمبود تغذیه‌ای را نشان دهد.بااین‌حال، مشاهده چنین کمبودی به معنای اثبات علت آفت نیست.از طرف دیگر، طبیعی بودن تمام آزمایش‌ها نیز آفت مکرر را رد نمی‌کند و پزشک نتایج را همراه با وضعیت تغذیه، سابقه بیماری و معاینه دهان بررسی می‌کند.
چگونه از تکرار آفت دهان پیشگیری کنیم؟
برای کاهش تحریک مخاط دهان، رعایت چند نکته مفید است:
- از مسواک نرم استفاده کنید.
- خوراکی‌های محرک را شناسایی و محدود کنید.
- رژیم غذایی متنوع داشته باشید.
- منابع آهن مانند گوشت و حبوبات مصرف کنید.
- برای دریافت B12 از منابع حیوانی یا غذاهای غنی‌شده استفاده کنید.
- سبزیجات برگ‌سبز و حبوبات را برای تأمین فولات در برنامه غذایی بگنجانید.
استفاده از خمیردندان بدون سدیم لوریل سولفات (SLS) نیز ممکن است برای بعضی افراد مفید باشد.
مصرف خودسرانه آهن یا مکمل‌های ویتامینی توصیه نمی‌شود. درمان کمبود باید پس از تشخیص انجام شود.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر آفت بیش از دو هفته باقی مانده، بزرگ‌تر می‌شود یا مرتب عود می‌کند، بهتر است توسط پزشک یا دندان‌پزشک بررسی شود.
هر زخم دهانی که بیش از سه هفته بهبود نیابد، حتماً به معاینه نیاز دارد.خونریزی، درد شدید، تب یا دشواری در خوردن و نوشیدن نیز از دلایل مراجعه زودتر هستند.
سوالات متداول
۱. آیا آفت دهان مکرر همیشه نشانه کمبود ویتامین B12 است؟
خیر. استرس، ژنتیک، آسیب مخاط و حساسیت‌های غذایی نیز نقش دارند. کمبود B12 تنها یکی از علت‌های احتمالی است.
۲. برای آفت دهان مکرر چه آزمایشی بدهیم؟
در صورت وجود نشانه‌های کمبود تغذیه‌ای، پزشک ممکن است CBC، فریتین، ویتامین B12 و فولات را درخواست کند. همه افراد به این آزمایش‌ها نیاز ندارند.
۳. آیا مصرف قرص آهن باعث درمان آفت دهان می‌شود؟
اگر کمبود آهن وجود داشته باشد، درمان آن ممکن است به کاهش دفعات آفت کمک کند. بااین‌حال، مصرف آهن بدون تشخیص کمبود توصیه نمی‌شود.
جمع‌بندی
آفت دهان مکرر ممکن است با استرس، آسیب مخاط، زمینه ژنتیکی یا کمبودهایی مانند آهن، ویتامین B12 و فولات ارتباط داشته باشد. بیشتر زخم‌های کوچک خودبه‌خود بهبود می‌یابند. بااین‌حال، تکرار شدید یا همراهی با علائم عمومی نیازمند بررسی است. آزمایش‌های هدفمند و اصلاح کمبودهای تأییدشده می‌توانند به مدیریت بهتر این مشکل کمک کنند.
منابع
1. Mayo Clinic – Canker Sore: Symptoms and Causes
بررسی علت‌های آفت دهان، کمبودهای تغذیه‌ای، عوامل تحریک‌کننده و بیماری‌های مرتبط.
راهنمای پیشگیری از آفت دهان، عوامل ایجادکننده و علائم نیازمند مراجعه پزشکی.
No.75
05/07