بسیاری از افراد پیش از مراجعه به آزمایشگاه، برای اینکه راحت‌تر نمونه ادرار بدهند، چند لیوان آب می‌نوشند. اما آیا این کار همیشه مناسب است؟
نوشیدن آب زیاد قبل از آزمایش ادرار ممکن است غلظت نمونه را تغییر دهد و بر نتیجه بعضی بررسی‌های آزمایشگاهی تأثیر بگذارد.
شناخت این موضوع کمک می‌کند نمونه مناسب‌تری تهیه کنید و احتمال نیاز به تکرار آزمایش کاهش یابد.
چرا نوشیدن آب زیاد باعث رقیق شدن ادرار می‌شود؟
کلیه‌ها وظیفه تنظیم آب و مواد زائد بدن را بر عهده دارند.وقتی مقدار زیادی آب می‌نوشیم، کلیه‌ها معمولاً آب اضافی را از طریق ادرار دفع می‌کنند.
در نتیجه، حجم ادرار افزایش می‌یابد و غلظت مواد موجود در آن کاهش پیدا می‌کند.
به این وضعیت ادرار رقیق (Dilute Urine) گفته می‌شود.ادرار رقیق معمولاً رنگ روشن‌تری دارد؛ اما رنگ به‌تنهایی معیار دقیقی برای ارزیابی غلظت نیست.
برای بررسی آزمایشگاهی غلظت ادرار، شاخصی به نام وزن مخصوص ادرار اندازه‌گیری می‌شود.
تأثیر نوشیدن آب زیاد قبل از آزمایش ادرار بر نتایج چیست؟
آزمایش کامل ادرار (Urinalysis یا UA) شامل بررسی ظاهری، شیمیایی و میکروسکوپی نمونه است.
رقیق شدن ادرار ممکن است بر بعضی یافته‌های این آزمایش تأثیر بگذارد.
۱. کاهش وزن مخصوص ادرار (Specific Gravity)
وزن مخصوص ادرار یا SG نشان‌دهنده میزان غلظت مواد موجود در نمونه است.
محدوده مرجع معمول آن حدود ۱٫۰۰۵ تا ۱٫۰۳۰ است؛ البته ممکن است میان آزمایشگاه‌ها تفاوت داشته باشد.
مصرف زیاد آب می‌تواند وزن مخصوص را کاهش دهد.
بااین‌حال، پایین بودن این شاخص همیشه ناشی از نوشیدن آب نیست و گاهی به بررسی عملکرد کلیه نیاز دارد.
۲. تأثیر بر آزمایش پروتئین ادرار
آزمایش پروتئین ادرار (Urine Protein Test) برای بررسی دفع غیرطبیعی پروتئین استفاده می‌شود.
اگر نمونه بسیار رقیق باشد، غلظت پروتئین ممکن است کمتر از مقدار قابل‌شناسایی نوار آزمایش قرار بگیرد.
در نتیجه، احتمال نتیجه منفی کاذب در بعضی روش‌ها افزایش می‌یابد.
برای ارزیابی دقیق‌تر دفع آلبومین، پزشک ممکن است نسبت آلبومین به کراتینین ادرار (Urine Albumin-to-Creatinine Ratio یا UACR) را درخواست کند.
این نسبت کمک می‌کند تأثیر تفاوت غلظت نمونه‌ها کمتر شود.
۳. تأثیر بر بررسی سلول‌های ادرار
در آزمایش میکروسکوپی ادرار، گلبول‌های قرمز (RBC)، گلبول‌های سفید (WBC) و سایر عناصر بررسی می‌شوند.
رقیق شدن شدید نمونه ممکن است تعداد قابل‌مشاهده برخی عناصر را در حجم مشخصی از ادرار کاهش دهد.
بنابراین، اگر نتیجه آزمایش با علائم بیمار هماهنگ نباشد، ممکن است بررسی مجدد ضروری شود.
آیا نوشیدن آب زیاد نتیجه کشت ادرار را تغییر می‌دهد؟
کشت ادرار (Urine Culture) برای شناسایی باکتری‌های عامل عفونت دستگاه ادراری انجام می‌شود.
نوشیدن آب فراوان و ادرار کردن مکرر پیش از نمونه‌گیری ممکن است غلظت باکتری‌ها را در نمونه کاهش دهد.
این مسئله در بعضی شرایط می‌تواند تشخیص عفونت را دشوارتر کند.
البته منفی بودن کشت ادرار همیشه به دلیل مصرف زیاد آب نیست.
مصرف آنتی‌بیوتیک، زمان نمونه‌گیری و نحوه جمع‌آوری نمونه نیز اهمیت دارند.
اگر سوزش ادرار، تکرر ادرار یا درد زیر شکم دارید، نتیجه منفی را همراه با علائم به پزشک اطلاع دهید.
آیا مصرف آب زیاد می‌تواند آزمایش بارداری را منفی کند؟
بله. آزمایش بارداری ادرار (Urine Pregnancy Test) هورمون hCG را شناسایی می‌کند.
در اوایل بارداری، مقدار این هورمون ممکن است هنوز پایین باشد.
نوشیدن آب زیاد می‌تواند غلظت hCG را در ادرار کاهش دهد و احتمال نتیجه منفی کاذب را افزایش دهد.
به همین دلیل، برای آزمایش بارداری زودهنگام معمولاً استفاده از اولین ادرار صبحگاهی مناسب‌تر است.
اگر نتیجه منفی باشد اما احتمال بارداری وجود داشته باشد، پزشک ممکن است تکرار آزمایش یا اندازه‌گیری hCG خون را توصیه کند.
روش صحیح جمع‌آوری نمونه ادرار چیست؟
برای افزایش دقت آزمایش، رعایت چند نکته ضروری است:
۱. از ظرف تمیز و مخصوص آزمایشگاه استفاده کنید.
۲. پیش از نمونه‌گیری، دست‌ها و ناحیه تناسلی را مطابق دستور تمیز کنید.
۳. در صورت درخواست نمونه ادرار میانی، ابتدا مقدار کمی ادرار را دفع کرده و سپس نمونه را جمع‌آوری کنید.
۴. داخل ظرف یا درپوش آن را لمس نکنید.
۵. نمونه را در زمان تعیین‌شده به آزمایشگاه تحویل دهید.
اگر پیش از نمونه‌گیری مقدار زیادی آب نوشیده‌اید، بهتر است این موضوع را اطلاع دهید.
آزمایشگاه می‌تواند مشخص کند آیا نمونه مناسب است یا به تکرار نیاز دارد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر با وجود نتیجه طبیعی آزمایش، سوزش ادرار، تکرر ادرار یا درد ادامه پیدا کند، بررسی پزشکی لازم است.
وجود خون واضح در ادرار نیز نباید نادیده گرفته شود.
تب همراه با درد پهلو، لرز یا استفراغ ممکن است نشانه عفونت کلیه باشد و نیازمند ارزیابی فوری است.
سوالات متداول
1. آیا برای آزمایش ادرار باید ناشتا بود؟
آزمایش کامل ادرار معمولاً به ناشتایی نیاز ندارد. بااین‌حال، اگر آزمایش دیگری هم درخواست شده باشد، ممکن است دستور آمادگی متفاوت باشد.
2. آیا ادرار اول صبح برای آزمایش بهتر است؟
ادرار اول صبح معمولاً غلیظ‌تر است و برای بعضی بررسی‌ها، مانند آزمایش بارداری زودهنگام، مناسب‌تر محسوب می‌شود. اما برای همه آزمایش‌های ادرار الزامی نیست.
جمع‌بندی
نوشیدن آب زیاد قبل از آزمایش ادرار می‌تواند باعث رقیق شدن نمونه و تغییر برخی نتایج شود. کاهش وزن مخصوص ادرار و پایین آمدن غلظت بعضی مواد از پیامدهای احتمالی آن هستند. این موضوع در آزمایش پروتئین، بررسی‌های میکروسکوپی و آزمایش بارداری اهمیت دارد. برای دستیابی به نتایج قابل‌اعتماد، بهتر است از مصرف افراطی آب پیش از نمونه‌گیری خودداری کرده و دستورهای آزمایشگاه را رعایت کنید.
منابع
1. MedlinePlus – Urine Specific Gravity Test
2. Cleveland Clinic – Urinalysis
No.110
05/07