گاهی پس از نمونه‌برداری از یک توده، پزشک درخواست انجام آزمایش‌های تکمیلی می‌کند. این موضوع ممکن است برای بیمار و خانواده او نگران‌کننده باشد.
یکی از این بررسی‌ها، آزمایش ایمونوهیستوشیمی یا IHC است. این روش به متخصص آسیب‌شناسی کمک می‌کند ویژگی‌های سلول‌های تومور را دقیق‌تر بشناسد و در بعضی سرطان‌ها، اطلاعات لازم برای انتخاب درمان مناسب را به دست آورد.
آزمایش ایمونوهیستوشیمی (IHC) چیست؟
ایمونوهیستوشیمی (Immunohistochemistry) یک روش تخصصی آزمایشگاهی برای شناسایی پروتئین‌های مشخص در سلول‌ها و بافت‌هاست.
این آزمایش با استفاده از آنتی‌بادی‌هایی انجام می‌شود که به پروتئین‌های هدف متصل می‌شوند.
پس از اتصال آنتی‌بادی، واکنش رنگی ایجاد می‌شود و متخصص می‌تواند محل و میزان بیان پروتئین موردنظر را زیر میکروسکوپ بررسی کند.
این پروتئین‌ها گاهی مارکرهای سلولی یا نشانگرهای توموری (Tumor Markers) نامیده می‌شوند.
وجود، نبود یا میزان بیان آن‌ها ممکن است اطلاعات مهمی درباره نوع تومور ارائه دهد.
چرا آزمایش IHC در بررسی سرطان اهمیت دارد؟
در بسیاری از موارد، بررسی معمول بافت زیر میکروسکوپ برای تشخیص بیماری کافی است.
اما گاهی سلول‌های توموری از نظر ظاهری به یکدیگر شباهت دارند و تعیین نوع دقیق سرطان دشوار می‌شود.
آزمایش IHC در این شرایط سه کاربرد مهم دارد:
- کمک به شناسایی نوع سلول‌های تشکیل‌دهنده تومور
- کمک به تشخیص منشأ بعضی سرطان‌های گسترش‌یافته
- شناسایی نشانگرهایی که در انتخاب درمان اهمیت دارند
انجام IHC برای تمام توده‌ها یا همه بیماران سرطانی ضروری نیست. انتخاب این آزمایش به یافته‌های پاتولوژی و نظر پزشک بستگی دارد.
آزمایش ایمونوهیستوشیمی چگونه انجام می‌شود؟
این آزمایش معمولاً روی نمونه بافتی انجام می‌شود که قبلاً از طریق بیوپسی (Biopsy) یا جراحی تهیه شده است.
مراحل اصلی عبارت‌اند از:
۱. نمونه بافت در آزمایشگاه پاتولوژی آماده و به برش‌های نازک تبدیل می‌شود.
۲. برش‌ها روی لام مخصوص قرار می‌گیرند.
۳. آنتی‌بادی‌های اختصاصی به نمونه اضافه می‌شوند.
۴. واکنش رنگی ایجادشده زیر میکروسکوپ بررسی می‌شود.
۵. متخصص پاتولوژی نتیجه را همراه با ظاهر سلول‌ها تفسیر می‌کند.
در بسیاری از موارد، می‌توان از بلوک پارافینی نمونه قبلی استفاده کرد؛ بنابراین، انجام IHC الزاماً به نمونه‌برداری مجدد نیاز ندارد.
آزمایش IHC در کدام سرطان‌ها کاربرد دارد؟
۱. سرطان پستان
در سرطان پستان، بررسی گیرنده‌های استروژن (ER) و پروژسترون (PR) اهمیت زیادی دارد.
مثبت بودن این گیرنده‌ها ممکن است نشان دهد بیمار می‌تواند از درمان‌های هورمونی سود ببرد.
آزمایش پروتئین HER2 نیز در انتخاب بعضی درمان‌های هدفمند کاربرد دارد.
۲. سرطان ریه
در برخی بیماران مبتلا به سرطان ریه غیرسلول‌کوچک، پروتئین PD-L1 با روش IHC بررسی می‌شود.
نتیجه این آزمایش می‌تواند در انتخاب بعضی روش‌های ایمونوتراپی مؤثر باشد.
۳. سرطان‌های خون و غدد لنفاوی
در بعضی لنفوم‌ها، بررسی نشانگرهایی مانند CD20 و CD3 به تشخیص نوع سلول‌های درگیر کمک می‌کند.
۴. سایر تومورها
ایمونوهیستوشیمی در بررسی بعضی سرطان‌های روده، تیروئید، دستگاه گوارش و تومورهای با منشأ نامشخص نیز کاربرد دارد.
نوع مارکرهای بررسی‌شده برای همه سرطان‌ها یکسان نیست.
مارکر Ki-67 در آزمایش IHC چیست؟
Ki-67 یکی از پروتئین‌های مرتبط با تکثیر سلولی است.
این نشانگر در سلول‌هایی که در چرخه تقسیم قرار دارند، شناسایی می‌شود.
نتیجه معمولاً به‌صورت درصدی از سلول‌های توموری که Ki-67 مثبت هستند گزارش می‌شود.
در برخی سرطان‌ها، مقدار بالاتر Ki-67 ممکن است با فعالیت تکثیری بیشتر تومور ارتباط داشته باشد.
بااین‌حال، Ki-67 به‌تنهایی شدت بیماری یا نوع درمان را مشخص نمی‌کند. اهمیت آن به نوع سرطان و سایر ویژگی‌های تومور بستگی دارد.
نتیجه آزمایش ایمونوهیستوشیمی چگونه تفسیر می‌شود؟
گزارش IHC ممکن است شامل اصطلاحات زیر باشد:
مثبت (Positive): پروتئین موردنظر در سلول‌های بررسی‌شده شناسایی شده است.
منفی (Negative): پروتئین هدف با روش مورد استفاده شناسایی نشده یا مقدار آن کمتر از آستانه تعیین‌شده بوده است.
درصد بیان: نشان می‌دهد چه نسبتی از سلول‌ها برای یک مارکر رنگ‌آمیزی شده‌اند.
شدت رنگ‌آمیزی: میزان واکنش سلول‌ها را طبق معیارهای مربوط به هر آزمایش نشان می‌دهد.
برای مثال، در بررسی HER2 سرطان پستان، نتیجه IHC با امتیاز ۲+ معمولاً نیازمند بررسی تکمیلی با روش هیبریداسیون درجا (ISH) است.
مثبت بودن یک مارکر به‌تنهایی به معنای سرطان نیست. نتیجه باید همراه با سایر یافته‌های پاتولوژی تفسیر شود.
تفاوت IHC با آزمایش‌های ژنتیکی چیست؟
آزمایش IHC وجود یا میزان بیان پروتئین‌های مشخص را بررسی می‌کند.
در مقابل، آزمایش‌های مولکولی مانند PCR و توالی‌یابی نسل جدید (NGS) برای شناسایی بعضی تغییرات ژنتیکی استفاده می‌شوند.
این روش‌ها ممکن است اطلاعات مکمل ارائه دهند.
گاهی پزشک برای تعیین نوع تومور یا انتخاب درمان، انجام هر دو بررسی را ضروری می‌داند.
بنابراین، IHC و آزمایش ژنتیکی جایگزین همیشگی یکدیگر نیستند.
آیا آزمایش IHC به آمادگی خاصی نیاز دارد؟
ازآنجاکه ایمونوهیستوشیمی معمولاً روی نمونه بافتی موجود انجام می‌شود، خود آزمایش به ناشتایی یا آمادگی مستقیم بیمار نیاز ندارد.
اما نمونه‌برداری اولیه ممکن است دستورهای مخصوصی داشته باشد.
زمان آماده شدن نتیجه نیز به تعداد مارکرهای درخواستی و شرایط آزمایشگاه بستگی دارد.
اگر گزارش نیازمند آزمایش تکمیلی باشد، پزشک مراحل بعدی را مشخص می‌کند.
سوالات متداول درباره آزمایش ایمونوهیستوشیمی
۱. آیا درخواست آزمایش IHC به معنای ابتلا به سرطان است؟
خیر. این آزمایش برای بررسی دقیق‌تر ویژگی‌های بافت انجام می‌شود و درخواست آن به‌تنهایی تشخیص سرطان را تأیید نمی‌کند.
۲. آیا برای انجام IHC باید دوباره نمونه‌برداری کرد؟
معمولاً خیر. در بسیاری از موارد، نمونه بافتی قبلی قابل‌استفاده است؛ مگر اینکه مقدار یا کیفیت آن کافی نباشد.
۳. آیا نتیجه مثبت IHC خطرناک است؟
لزوماً خیر. مثبت بودن فقط نشان‌دهنده شناسایی یک پروتئین مشخص است. اهمیت آن به نوع مارکر و بیماری مورد بررسی بستگی دارد.
جمع‌بندی
آزمایش ایمونوهیستوشیمی (IHC) یکی از روش‌های ارزشمند در آسیب‌شناسی است که به شناسایی پروتئین‌های اختصاصی سلول‌ها کمک می‌کند. این بررسی در تشخیص دقیق‌تر بعضی سرطان‌ها، تعیین منشأ تومورها و انتخاب برخی درمان‌های هدفمند و ایمنی‌درمانی کاربرد دارد. بااین‌حال، نتیجه IHC باید در کنار بررسی بافت، تصویربرداری و سایر آزمایش‌های تخصصی تفسیر شود. انجام بررسی‌های مناسب به تصمیم‌گیری درمانی دقیق‌تر کمک می‌کند.
منابع
۱. National Cancer Institute – Immunohistochemistry
تعریف ایمونوهیستوشیمی، نحوه استفاده از آنتی‌بادی‌ها و کاربرد آن در تشخیص انواع سرطان.
No/.103
05/07