گاهی پزشک پس از مشاهده یک توده یا تغییر غیرطبیعی در آزمایش‌ها، بررسی سیتولوژی یا پاتولوژی را درخواست می‌کند. شنیدن این اصطلاحات ممکن است نگرانی ایجاد کند؛ به‌خصوص زمانی که هدف، بررسی احتمال سرطان باشد.
اما تفاوت سیتولوژی و پاتولوژی چیست؟ آیا هر دو برای تشخیص سرطان انجام می‌شوند؟
شناخت این روش‌ها به بیماران کمک می‌کند هدف نمونه‌گیری و اهمیت نتایج آزمایش را بهتر درک کنند.
سیتولوژی چیست و چه کاربردی دارد؟
سیتولوژی (Cytology) یا سلول‌شناسی، روشی برای بررسی ویژگی‌های سلول‌ها زیر میکروسکوپ است.در این بررسی، متخصص به شکل، اندازه، هسته و تغییرات غیرطبیعی سلول‌ها توجه می‌کند.سیتولوژی در تشخیص بعضی بیماری‌های التهابی، عفونت‌ها و سرطان‌ها کاربرد دارد.
نمونه موردنیاز ممکن است از مایعات بدن، ترشحات یا سلول‌های برداشت‌شده از یک توده تهیه شود.
مهم‌ترین مزیت سیتولوژی، امکان بررسی بیماری با مقدار نسبتاً کمی نمونه است.
انواع آزمایش سیتولوژی کدام‌اند؟
۱. آزمایش پاپ اسمیر
آزمایش پاپ اسمیر (Pap Smear) یکی از شناخته‌شده‌ترین روش‌های سیتولوژی است.
در این آزمایش، سلول‌های دهانه رحم بررسی می‌شوند تا تغییرات غیرطبیعی و پیش‌سرطانی شناسایی شوند.
پاپ اسمیر در غربالگری سرطان دهانه رحم اهمیت دارد.
۲. آزمایش FNA
نمونه‌برداری با سوزن ظریف (Fine Needle Aspiration یا FNA) برای برداشت سلول از بعضی توده‌ها انجام می‌شود.
این روش در بررسی گره‌های تیروئید، غدد لنفاوی و برخی توده‌های پستان کاربرد دارد.
۳. سیتولوژی مایعات بدن
در سیتولوژی ادرار (Urine Cytology)، سلول‌های موجود در ادرار بررسی می‌شوند.
سیتولوژی مایع جنب (Pleural Fluid Cytology) نیز ممکن است برای شناسایی سلول‌های غیرطبیعی در مایع اطراف ریه درخواست شود.
پاتولوژی چیست و چه تفاوتی با سیتولوژی دارد؟
پاتولوژی (Pathology) یا آسیب‌شناسی، علم مطالعه بیماری‌ها و تغییرات ایجادشده در سلول‌ها، بافت‌ها و اندام‌های بدن است.
نکته مهم این است که سیتولوژی خود یکی از شاخه‌های پاتولوژی محسوب می‌شود.
آنچه معمولاً در اصطلاحات آزمایشگاهی با سیتولوژی مقایسه می‌شود، هیستوپاتولوژی (Histopathology) یا آسیب‌شناسی بافتی است.
در هیستوپاتولوژی، علاوه بر ظاهر سلول‌ها، ساختار و نحوه قرارگیری آن‌ها در بافت بررسی می‌شود.
این ویژگی به متخصص کمک می‌کند ماهیت ضایعه، نوع التهاب یا ویژگی‌های بعضی تومورها را دقیق‌تر مشخص کند.
تفاوت اصلی سیتولوژی و هیستوپاتولوژی چیست؟
مهم‌ترین تفاوت این دو روش در نوع نمونه و اطلاعات حاصل از بررسی آن است.
در سیتولوژی:
- سلول‌های جداگانه یا مجموعه‌های کوچک سلولی بررسی می‌شوند.
- نمونه معمولاً حجم کمتری دارد.
- روش نمونه‌گیری اغلب کم‌تهاجمی‌تر است.
- بررسی ساختار کامل بافت محدودتر است.
در هیستوپاتولوژی:
- قطعه‌ای از بافت بدن بررسی می‌شود.
- ارتباط سلول‌ها با ساختار اطراف مشخص می‌شود.
- امکان ارزیابی بعضی ویژگی‌های تهاجم تومور وجود دارد.
- در نمونه‌های جراحی، بررسی حاشیه‌های برداشت نیز ممکن است.
بنابراین، انتخاب روش مناسب به نوع بیماری و اطلاعات موردنیاز پزشک بستگی دارد.
نمونه‌برداری در پاتولوژی چگونه انجام می‌شود؟
یکی از روش‌های متداول تهیه نمونه بافت، بیوپسی (Biopsy) است.در نمونه‌برداری با سوزن ضخیم (Core Needle Biopsy)، قطعه کوچکی از بافت برداشته می‌شود.گاهی نیز پزشک طی جراحی، بخشی از توده یا تمام آن را خارج می‌کند.نمونه بافتی معمولاً پس از تثبیت و آماده‌سازی، به برش‌های بسیار نازک تبدیل می‌شود.
سپس برش‌ها رنگ‌آمیزی شده و زیر میکروسکوپ بررسی می‌شوند.این فرآیند می‌تواند اطلاعاتی درباره نوع بیماری، میزان تغییرات سلولی و ساختار بافت ارائه دهد.
سیتولوژی و پاتولوژی چه نقشی در تشخیص سرطان دارند؟
هر دو روش در شناسایی بیماری‌های بدخیم اهمیت دارند.
سیتولوژی ممکن است سلول‌های سرطانی یا تغییرات مشکوک را شناسایی کند.
در مقابل، بررسی بافتی اغلب اطلاعات بیشتری درباره نوع تومور، الگوی رشد و میزان تهاجم آن فراهم می‌کند.
بااین‌حال، هیچ‌کدام از این روش‌ها برای تمام بیماری‌ها به‌تنهایی کافی نیستند.
گاهی پزشک برای تشخیص دقیق‌تر از آزمایش ایمونوهیستوشیمی (Immunohistochemistry یا IHC) یا بررسی‌های مولکولی استفاده می‌کند.
این آزمایش‌ها می‌توانند در طبقه‌بندی بعضی سرطان‌ها و انتخاب درمان مناسب کمک‌کننده باشند.
نتایج سیتولوژی و پاتولوژی چگونه تفسیر می‌شوند؟
گزارش آزمایش ممکن است شامل اصطلاحات زیر باشد:
خوش‌خیم (Benign): یافته‌های نمونه به نفع ضایعه غیرسرطانی هستند.
بدخیم (Malignant): ویژگی‌های بررسی‌شده با سرطان سازگاری دارند.
آتیپیک (Atypical): سلول‌ها تغییرات غیرمعمول دارند، اما این تغییرات لزوماً نشانه سرطان نیستند.
مشکوک (Suspicious): احتمال وجود بیماری مشخصی مطرح است، اما ممکن است بررسی بیشتری لازم باشد.
نمونه ناکافی (Inadequate): مقدار یا کیفیت نمونه برای نتیجه‌گیری کافی نیست.
معنای دقیق این اصطلاحات به نوع آزمایش و اندام بررسی‌شده بستگی دارد.
نتیجه طبیعی همیشه تمام بیماری‌ها را رد نمی‌کند. اگر یافته‌های آزمایش با تصویربرداری یا علائم بیمار هماهنگ نباشند، ممکن است نمونه‌برداری مجدد ضروری شود.
آیا سیتولوژی یا پاتولوژی به آمادگی خاصی نیاز دارند؟
آمادگی به نوع نمونه‌گیری بستگی دارد.
برای مثال، پیش از پاپ اسمیر ممکن است رعایت دستورهایی درباره رابطه جنسی یا مصرف فرآورده‌های واژینال ضروری باشد.
در نمونه‌برداری بافتی نیز باید مصرف داروهای ضدانعقاد و سابقه اختلالات خونریزی به پزشک اطلاع داده شود.
هیچ دارویی نباید بدون دستور پزشک قطع شود.
زمان آماده شدن نتیجه نیز به نوع نمونه و نیاز به آزمایش‌های تکمیلی بستگی دارد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
مشاهده توده جدید، رشد غیرعادی یک ضایعه یا خونریزی بدون علت مشخص نیازمند ارزیابی پزشکی است.
همچنین اگر نتیجه سیتولوژی یا پاتولوژی مشکوک یا نامشخص باشد، پیگیری توصیه‌های پزشک اهمیت زیادی دارد.
درخواست نمونه‌برداری لزوماً به معنای ابتلا به سرطان نیست؛ بسیاری از نمونه‌ها برای بررسی بیماری‌های خوش‌خیم تهیه می‌شوند.
سوالات متداول درباره تفاوت سیتولوژی و پاتولوژی
۱. آیا سیتولوژی می‌تواند سرطان را تشخیص دهد؟
بله. در برخی شرایط، سیتولوژی می‌تواند شواهد تشخیصی کافی ارائه دهد؛ اما گاهی برای تأیید نوع سرطان، نمونه‌برداری بافتی ضروری است.
۲. آیا پاتولوژی از سیتولوژی دقیق‌تر است؟
هیستوپاتولوژی اطلاعات بیشتری درباره ساختار بافت ارائه می‌دهد؛ اما مناسب بودن و دقت هر روش به نوع ضایعه و کیفیت نمونه بستگی دارد.
۳. آیا نتیجه غیرطبیعی سیتولوژی به معنای سرطان است؟
خیر. التهاب، عفونت و تغییرات خوش‌خیم نیز ممکن است باعث مشاهده سلول‌های غیرطبیعی شوند. تشخیص به تفسیر تخصصی نیاز دارد.
جمع‌بندی
تفاوت سیتولوژی و پاتولوژی بیشتر به نوع بررسی سلول‌ها و بافت‌ها مربوط می‌شود. سیتولوژی یکی از شاخه‌های پاتولوژی است که سلول‌ها را مطالعه می‌کند؛ درحالی‌که هیستوپاتولوژی ساختار بافت را نیز بررسی می‌کند. هر دو روش در تشخیص بیماری‌های خوش‌خیم و بدخیم نقش ارزشمندی دارند. انتخاب روش مناسب و تفسیر نتایج در کنار معاینه و تصویربرداری، به تشخیص دقیق‌تر و تصمیم‌گیری درمانی بهتر کمک می‌کند.
منابع
۱. Cleveland Clinic – Cytology (Cytopathology)
تعریف سیتولوژی، انواع نمونه‌گیری، کاربردهای تشخیصی و تفاوت آن با بررسی بافت.
No.106
05/07