شنیدن عبارت «بارداری پرخطر» ممکن است نگران‌کننده باشد، اما به این معنا نیست که حتماً مشکلی برای مادر یا جنین رخ می‌دهد. این اصطلاح یعنی احتمال بعضی عوارض، نسبت به یک بارداری معمول، بیشتر است و مراقبت‌ها باید متناسب با شرایط فرد تنظیم شوند. شناخت عوامل خطر از ابتدای بارداری کمک می‌کند آزمایش‌ها و بررسی‌های لازم در زمان مناسب انجام شوند.
چه عواملی بارداری را پرخطر می‌کنند؟
بارداری پرخطر ممکن است به وضعیت سلامت پیش از بارداری، سابقه بارداری‌های قبلی یا شرایطی مربوط باشد که در بارداری فعلی ایجاد می‌شوند. مهم‌ترین عوامل عبارت‌اند از:
- سن: بارداری در نوجوانی یا در سن ۳۵ سال و بالاتر می‌تواند با احتمال بیشتر برخی عوارض همراه باشد. البته سن به‌تنهایی نتیجه بارداری را تعیین نمی‌کند و باید در کنار سایر عوامل بررسی شود.
- سابقه بارداری: دیابت بارداری، پره‌اکلامپسی، زایمان زودرس یا تولد نوزاد با اختلال کروموزومی در بارداری قبلی، برای برنامه‌ریزی مراقبت فعلی اهمیت دارد.
- بیماری‌های زمینه‌ای: دیابت، فشار خون بالا، بیماری کلیه، برخی بیماری‌های خودایمنی و اختلالات تیروئید ممکن است به پایش بیشتری نیاز داشته باشند.
- شرایط بارداری فعلی: بارداری دوقلو یا چندقلو و مشکلاتی که طی بارداری تشخیص داده می‌شوند، می‌توانند برنامه مراقبت را تغییر دهند.
گاهی هیچ عامل خطری در آغاز بارداری وجود ندارد، اما شرایط بعداً تغییر می‌کند. به همین دلیل، مراجعه منظم برای همه افراد باردار مهم است.
در بارداری پرخطر، پروتکل غربالگری چگونه تغییر می‌کند؟
تغییر پروتکل معمولاً به معنی افزودن یک آزمایش یکسان برای همه نیست. پزشک بر اساس نوع خطر تصمیم می‌گیرد کدام بررسی زودتر انجام شود، کدام آزمایش تکرار شود یا آیا پایش رشد و سلامت جنین با فاصله‌های کوتاه‌تر لازم است.
سابقه دیابت یا خطر بالای دیابت بارداری
بررسی دیابت بارداری معمولاً در هفته‌های ۲۴ تا ۲۸ انجام می‌شود. اگر فرد در بارداری قبلی دیابت بارداری داشته یا عوامل خطر دیگری داشته باشد، پزشک ممکن است آزمایش قند را زودتر درخواست کند. یکی از روش‌های بررسی، آزمایش تحمل خوراکی گلوکز (Oral Glucose Tolerance Test یا OGTT) است. قند خون بالا در اوایل بارداری نیاز به ارزیابی دارد، زیرا ممکن است نشان‌دهنده دیابتی باشد که پیش از بارداری نیز وجود داشته است. نتیجه طبیعی آزمایش زودهنگام هم لزوماً جای بررسی زمان معمول را نمی‌گیرد؛ زمان تکرار را پزشک تعیین می‌کند.
فشار خون بالا یا سابقه پره‌اکلامپسی
پره‌اکلامپسی عارضه‌ای است که معمولاً پس از هفته بیستم با فشار خون بالا و نشانه‌هایی از درگیری اندام‌ها همراه می‌شود. در افراد در معرض خطر، علاوه بر اندازه‌گیری فشار خون، ممکن است آزمایش پروتئین ادرار (Urine Protein Test) و در صورت لزوم شمارش پلاکت خون (Platelet Count)، آزمایش کراتینین (Creatinine Test) و آزمایش‌های عملکرد کبد (Liver Function Tests) انجام شود. وجود پروتئین در ادرار یا یک نتیجه غیرطبیعی به‌تنهایی تشخیص قطعی نیست؛ پزشک آن را همراه با فشار خون، علائم و سایر یافته‌ها تفسیر می‌کند.
سابقه خانوادگی یا احتمال اختلال کروموزومی
سن بالاتر یا سابقه تولد فرزند مبتلا به اختلال کروموزومی می‌تواند دلیل گفت‌وگو درباره گزینه‌های غربالگری باشد. غربالگری DNA آزاد جنینی در خون مادر (Cell-Free DNA Screening یا NIPT) احتمال برخی اختلالات کروموزومی را برآورد می‌کند، اما آزمایش تشخیصی نیست. نتیجه پرخطر به معنی ابتلای قطعی جنین نیست و ممکن است پس از مشاوره، بررسی تشخیصی پیشنهاد شود. امکان انتخاب غربالگری فقط به افراد پرخطر محدود نیست.
پایش بیشتر رشد و سلامت جنین
بسته به وضعیت مادر و جنین، پزشک ممکن است سونوگرافی‌های بیشتری برای بررسی رشد درخواست کند. در بعضی بارداری‌های پرخطر، تست بدون استرس جنین (Nonstress Test یا NST) نیز برای بررسی ضربان قلب جنین انجام می‌شود. نتیجه «غیرواکنشی» در NST همیشه به معنی وجود مشکل نیست؛ گاهی به بررسی تکمیلی نیاز دارد. زمان شروع و تعداد این بررسی‌ها برای همه یکسان نیست.
چگونه خطر را کاهش دهیم و چه زمانی مراجعه کنیم؟
پیش از بارداری یا به‌محض اطلاع از آن، بیماری‌های زمینه‌ای، داروهای مصرفی و سابقه بارداری خود را با پزشک در میان بگذارید. تغذیه متعادل، فعالیت بدنی متناسب با نظر پزشک، پرهیز از دخانیات و الکل و پیگیری منظم مراقبت‌ها اهمیت دارند. اگر در معرض خطر پره‌اکلامپسی باشید، پزشک ممکن است آسپرین با دوز پایین را توصیه کند؛ آن را خودسرانه شروع نکنید.
سردرد شدید یا مداوم، تغییر دید، درد شدید شکم، تنگی نفس، خون‌ریزی یا خروج مایع از واژن و کاهش حرکت جنین نسبت به حالت معمول نیازمند تماس فوری با مرکز درمانی است. برای این نشانه‌ها منتظر نوبت بعدی آزمایش نمانید.
سؤالات متداول
آیا سن ۳۵ سال به‌تنهایی یعنی حتماً بارداری پرخطر است؟
خیر. سن یکی از عوامل ارزیابی خطر است؛ برنامه مراقبت با توجه به وضعیت کلی فرد تعیین می‌شود.
اگر آزمایش قند زودهنگام طبیعی باشد، آزمایش بعدی لازم نیست؟
نه لزوماً. پزشک با توجه به سابقه و زمان انجام آزمایش، درباره بررسی مجدد تصمیم می‌گیرد.
آیا نتیجه پرخطر NIPT یعنی جنین بیمار است؟
خیر. NIPT غربالگری است و نتیجه پرخطر باید با مشاوره و در صورت نیاز آزمایش تشخیصی پیگیری شود.
جمع‌بندی
بارداری پرخطر بیش از آنکه یک پیش‌بینی قطعی باشد، نشانه نیاز به مراقبت فردی‌تر است. سن، سابقه بارداری و بیماری‌های زمینه‌ای مشخص می‌کنند چه بررسی‌هایی باید زودتر، بیشتر یا با روش متفاوت انجام شوند. تفسیر نتایج آزمایش‌ها در کنار معاینه و پیگیری منظم، به تصمیم‌گیری آگاهانه برای سلامت مادر و جنین کمک می‌کند.
منابع
No.36
05/08
برچسب‌ها: آزمایش NIPT، آزمایش OGTT، آزمایش‌های دوران بارداری، بارداری پرخطر، پایش سلامت جنین، پره‌اکلامپسی، تست NST، دیابت بارداری، سن مادر و بارداری، عوامل خطر بارداری، غربالگری بارداری پرخطر
