بیماری سلیاک در کودکان یک اختلال خودایمنی است که در آن مصرف گلوتن باعث آسیب به روده باریک میشود. گلوتن پروتئینی است که در گندم، جو و چاودار وجود دارد. اگر این بیماری بهموقع تشخیص داده نشود، میتواند باعث کموزنی، اسهال مزمن، کمخونی، درد شکم و اختلال رشد شود. به همین دلیل، آشنایی با آزمایشهای بیماری سلیاک در کودکان برای والدین و خانوادهها بسیار مهم است.
بیماری سلیاک چیست؟
در سلیاک، سیستم ایمنی بدن به اشتباه به پرزهای روده باریک حمله میکند. این آسیب باعث میشود جذب مواد مغذی کاهش یابد و کودک دچار کمبودهای تغذیهای شود. برخلاف حساسیت غذایی ساده، سلیاک یک بیماری مزمن است و تشخیص آن باید با آزمایشهای معتبر انجام شود.
علائم هشداردهنده در کودکان
علائم سلیاک در کودکان میتواند متفاوت باشد، اما شایعترین نشانهها عبارتاند از:
- دلدرد یا نفخ مکرر
- اسهال مزمن یا مدفوع بدبو
- کاهش وزن یا وزننگرفتن مناسب
- کوتاهی قد یا اختلال رشد
- بیاشتهایی
- خستگی و رنگپریدگی
- کمخونی فقر آهن
- تحریکپذیری یا کاهش تمرکز
در بعضی کودکان علائم گوارشی واضح نیست و بیماری فقط با کمخونی یا اختلال رشد خودش را نشان میدهد.
آزمایشهای بیماری سلیاک در کودکان
۱. آنتیبادی tTG-IgA
مهمترین آزمایش اولیه برای بررسی سلیاک، آنتیبادی ضد ترانسگلوتامیناز بافتی از نوع IgA یا tTG-IgA (tissue transglutaminase IgA) است. این تست در بسیاری از کودکان، بهترین آزمایش غربالگری بهشمار میرود.
اگر نتیجه این آزمایش مثبت باشد، احتمال سلیاک بیشتر میشود. هرچه مقدار آن بالاتر باشد، شک بالینی نیز بیشتر است.
۲. آزمایش Total IgA
گاهی کودک بهطور طبیعی کمبود IgA دارد. در این حالت، تستهای مبتنی بر IgA ممکن است منفیِ کاذب شوند. به همین دلیل، پزشک معمولاً Total IgA را هم درخواست میکند تا مطمئن شود نتیجه tTG-IgA قابل اعتماد است.
۳. EMA-IgA
EMA-IgA (Anti-Endomysial Antibody) یک آزمایش تأییدی مهم است. در برخی کودکان، اگر tTG-IgA خیلی بالا باشد، پزشک ممکن است برای اطمینان بیشتر این تست را نیز درخواست کند. مثبت شدن EMA-IgA احتمال سلیاک را بیشتر میکند.
۴. DGP-IgG / DGP-IgA
DGP (Deamidated Gliadin Peptide) در برخی شرایط، بهویژه در کودکان خردسال یا موارد خاص، کمککننده است. این تستها همیشه خط اول نیستند، اما در بعضی سناریوها به تشخیص دقیقتر کمک میکنند.
۵. HLA-DQ2 / HLA-DQ8
این آزمایش ژنتیکی وجود ژنهای مستعدکننده سلیاک را بررسی میکند. داشتن این ژنها بهتنهایی به معنای بیماری نیست، اما نبودن آنها احتمال سلیاک را بسیار کم میکند. بنابراین HLA بیشتر برای موارد مبهم یا رد کردن بیماری کاربرد دارد، نه برای تشخیص قطعی در همه کودکان.
۶. بیوپسی روده باریک (Small Intestinal Biopsy)
در بسیاری از موارد، اگر آزمایشهای خون به نفع سلیاک باشند، پزشک برای تأیید نهایی ممکن است نمونهبرداری از روده باریک را توصیه کند. در این روش، آسیب پرزهای روده بررسی میشود.
البته در برخی کودکان و طبق بعضی گایدلاینها، اگر tTG-IgA بسیار بالا باشد و EMA-IgA هم در نمونه دوم مثبت شود، ممکن است تشخیص بدون بیوپسی هم مطرح شود؛ اما این تصمیم حتماً با متخصص کودکان یا گوارش است.
قبل از آزمایش چه نکتهای مهم است؟
کودک باید قبل از انجام آزمایشها گلوتن مصرف کند. اگر رژیم بدون گلوتن از قبل شروع شده باشد، نتیجه آزمایشها ممکن است طبیعی یا منفی شود و تشخیص را دشوار کند.
تفسیر ساده نتایج
- tTG-IgA مثبت: احتمال سلیاک بالا میرود.
- Total IgA پایین: ممکن است تستهای IgA قابل اعتماد نباشند.
- EMA-IgA مثبت: به نفع سلیاک است و ارزش تأییدی دارد.
- HLA منفی برای DQ2/DQ8: سلیاک کمتر محتمل میشود.
- بیوپسی با آسیب پرزها: تشخیص را تقویت یا تأیید میکند.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر کودک شما علائمی مثل اسهال طولانیمدت، دلدرد مکرر، کاهش وزن، کمخونی، بیاشتهایی یا اختلال رشد دارد، باید توسط پزشک بررسی شود. تشخیص زودهنگام باعث پیشگیری از کمبودهای تغذیهای و مشکلات رشد میشود.
پیشگیری و سبک زندگی
سلیاک قابل پیشگیری قطعی نیست، چون یک بیماری خودایمنی است. اما تشخیص بهموقع، شروع رژیم بدون گلوتن تحت نظر پزشک و ارزیابی منظم رشد کودک، مهمترین اقدامها برای کنترل بیماری هستند.
سوالات متداول
۱. مهمترین آزمایش سلیاک در کودکان چیست؟
معمولاً tTG-IgA همراه با Total IgA مهمترین آزمایش اولیه است.
۲. آیا برای تشخیص سلیاک همیشه بیوپسی لازم است؟
نه همیشه. در بعضی کودکان با نتایج خیلی قوی، ممکن است بدون بیوپسی هم تشخیص مطرح شود، اما این تصمیم تخصصی است.
۳. آیا باید قبل از آزمایش، گلوتن را حذف کنیم؟
خیر. حذف گلوتن قبل از آزمایش میتواند نتیجه را اشتباه کند. بهتر است تا زمان بررسی پزشکی، کودک گلوتن مصرف کند.
جمعبندی
بیماری سلیاک در کودکان با آزمایشهایی مثل tTG-IgA، Total IgA، EMA-IgA، DGP و گاهی HLA یا بیوپسی بررسی میشود. تفسیر درست این نتایج نیازمند توجه به علائم، سن کودک و مصرف گلوتن قبل از آزمایش است. اگر کودک دچار مشکلات گوارشی، کمخونی یا اختلال رشد است، مراجعه به پزشک و انجام آزمایشهای تخصصی، بهترین راه تشخیص بهموقع است.
منابع
- NIDDK – Celiac Disease Tests
- ESPGHAN – 2020 New Guidelines for the Diagnosis of Paediatric Coeliac Disease
No.75
05/03
