اگر یکی از اعضای خانواده در سن پایین به سرطان روده بزرگ مبتلا شده باشد، ممکن است زمان شروع غربالگری شما با دیگران فرق کند. البته هر سابقه خانوادگی به معنای وجود یک بیماری ارثی نیست. هدف از غربالگری سندرم‌های ژنتیکی ارثی سرطان کولورکتال این است که افرادِ دارای خطر بالاتر شناسایی شوند و پیش از بروز سرطان، برنامه مناسبی برای بررسی روده داشته باشند.
کدام سندرم‌های ارثی اهمیت بیشتری دارند؟
سرطان کولورکتال به سرطان روده بزرگ یا راست‌روده گفته می‌شود. دو وضعیت ارثی مهمِ مرتبط با آن عبارت‌اند از:
- سندرم لینچ (Lynch Syndrome): به تغییرات بیماری‌زا در ژن‌های ترمیم‌کننده DNA، مانند MLH1، MSH2، MSH6 و PMS2 مربوط است. در این سندرم، خطر سرطان کولورکتال افزایش می‌یابد و احتمال بعضی سرطان‌های دیگر، به‌ویژه سرطان آندومتر، نیز بالاتر است.
- پولیپوز آدنوماتوز خانوادگی (Familial Adenomatous Polyposis یا FAP): معمولاً با تغییر بیماری‌زا در ژن APC همراه است. در شکل کلاسیک آن، تعداد زیادی پولیپ ــ برجستگی‌هایی در پوشش داخلی روده ــ ممکن است از نوجوانی تشکیل شوند.
سندرم‌های دیگری، از جمله پولیپوز مرتبط با ژن MUTYH، نیز وجود دارند. نوع سندرم مهم است، چون سن شروع و فاصله بررسی‌ها برای همه آن‌ها یکسان نیست.
چه زمانی باید به خطر ارثی فکر کرد؟
ابتلای یکی از بستگان نزدیک به سرطان کولورکتال در سن پایین، وجود چند فرد مبتلا در یک شاخه خانواده، سابقه سرطان آندومتر در کنار سرطان روده، یا یافتن پولیپ‌های متعدد، دلایلی برای گفت‌وگو با پزشک درباره ارزیابی خطر هستند. بهتر است نوع سرطان، سن تشخیص و نسبت خانوادگی افراد مبتلا را یادداشت کنید؛ سابقه خانواده مادری و پدری هر دو اهمیت دارد.
برای تعیین نیاز به آزمایش، مشاوره ژنتیک (Genetic Counseling) کمک می‌کند. در صورت امکان، بررسی ژنتیکی ابتدا از فردی در خانواده آغاز می‌شود که به سرطان یا پولیپوز مبتلاست. داشتن سابقه خانوادگی، به‌تنهایی تشخیص سندرم لینچ یا FAP نیست.
آزمایش‌ها چه چیزی را مشخص می‌کنند؟
در فرد مبتلا به سرطان کولورکتال، ممکن است روی بافت تومور دو بررسی انجام شود: رنگ‌آمیزی ایمنی‌بافتی پروتئین‌های ترمیم DNA (Mismatch Repair Immunohistochemistry یا MMR IHC) و آزمایش ناپایداری ریزماهواره‌ای (Microsatellite Instability یا MSI). نتیجه غیرطبیعی می‌تواند احتمال سندرم لینچ را مطرح کند، اما به‌تنهایی ارثی‌بودن سرطان را ثابت نمی‌کند.
مرحله بعد، در صورت صلاحدید متخصص، آزمایش ژنتیک ارثی (Germline Genetic Testing) است که معمولاً روی نمونه خون یا بزاق انجام می‌شود. نتیجه مثبتِ یک تغییر بیماری‌زا به برنامه پایش و بررسی بستگان کمک می‌کند؛ اما به معنی ابتلای قطعی به سرطان نیست. نتیجه منفی نیز همیشه خطر ارثی را رد نمی‌کند، مگر آنکه تغییر بیماری‌زای مشخصِ خانواده جست‌وجو شده باشد. تغییر با اهمیت نامشخص (Variant of Uncertain Significance یا VUS) نباید مانند نتیجه مثبت تفسیر شود.
غربالگری سندرم‌های ژنتیکی ارثی سرطان کولورکتال از چه سنی شروع می‌شود؟
در سندرم لینچ، کولونوسکوپی (Colonoscopy) معمولاً زودتر و با فاصله‌های کوتاه‌تر از افراد با خطر معمول انجام می‌شود. بسته به ژن درگیر، برخی راهنماها شروع را حدود ۲۰ تا ۲۵سالگی و برای بعضی ژن‌ها حدود ۳۰ تا ۳۵سالگی پیشنهاد می‌کنند؛ فاصله بررسی نیز اغلب ۱ تا ۳ سال است. سابقه ابتلای بسیار زودهنگام در خانواده می‌تواند برنامه را تغییر دهد.
در FAP کلاسیک، ارزیابی اندوسکوپیک روده ممکن است از حدود ۱۰ تا ۱۵سالگی آغاز شود. زمان‌بندی بعدی به نتیجه آزمایش ژنتیک، تعداد پولیپ‌ها و نظر تیم درمان بستگی دارد. در بعضی افراد مبتلا، برای پیشگیری از سرطان، جراحی نیز مطرح می‌شود.
آزمایش ایمنی‌شیمیایی خون مخفی در مدفوع (Fecal Immunochemical Test یا FIT) جایگزین برنامه کولونوسکوپیِ فرد دارای سندرم ارثی تأییدشده نیست؛ زیرا کولونوسکوپی امکان دیدن و برداشتن پولیپ‌ها را فراهم می‌کند.
چه علائمی را باید پیگیری کرد؟
خون در مدفوع، تغییر پایدار عادت دفع، کاهش وزن بی‌دلیل یا خستگی ناشی از کم‌خونی نیاز به بررسی پزشکی دارند؛ برای مراجعه، منتظر نوبت غربالگری بعدی نمانید. از سوی دیگر، نبود علامت دلیل کنارگذاشتن پایش نیست، چون پولیپ‌ها ممکن است مدت‌ها بی‌علامت باشند.
فعالیت بدنی، حفظ وزن سالم، پرهیز از دخانیات و محدودکردن الکل به کاهش خطر کلی سرطان کولورکتال کمک می‌کنند. تغذیه متعادل نیز برای سلامت مفید است، اما هیچ رژیم غذایی جایگزین پایش توصیه‌شده برای فرد دارای تغییر ژنتیکی ارثی نمی‌شود.
سؤالات متداول
آیا داشتن یک خویشاوند مبتلا یعنی من سندرم ارثی دارم؟
خیر. نوع سرطان، سن ابتلا و الگوی بیماری در خانواده باید ارزیابی شود.
اگر آزمایش ژنتیک منفی شود، دیگر به کولونوسکوپی نیاز ندارم؟
نه لزوماً. پاسخ به این بستگی دارد که آیا تغییر بیماری‌زای مشخص خانواده شناسایی و در شما بررسی شده است یا خیر.
آیا کودکان خانواده مبتلا به FAP هم باید ارزیابی شوند؟
بله، درباره زمان مشاوره ژنتیک و بررسی روده آن‌ها باید با تیم متخصص گفت‌وگو شود.
جمع‌بندی
غربالگری سندرم‌های ژنتیکی ارثی سرطان کولورکتال از شناخت دقیق سابقه خانواده آغاز می‌شود و ممکن است به بررسی بافت تومور، آزمایش ژنتیک و کولونوسکوپی زودهنگام برسد. نتیجه آزمایش‌ها و نوع ژن درگیر، برنامه هر فرد را تعیین می‌کند؛ بنابراین زمان شروع یا فاصله کولونوسکوپی را نباید با یک قاعده ثابت برای همه خانواده‌ها تعیین کرد.
منابع
- مؤسسه ملی سرطان آمریکا (NCI) ـ ژنتیک سرطان کولورکتال و برنامه‌های پایش سندرم‌های ارثی. (cancer.gov)
- CDC ـ آزمایش ژنتیک برای سندرم لینچ و تفسیر نتایج. (cdc.gov)
- CDC ـ مدیریت خطر سرطان در افراد مبتلا به سندرم لینچ. (cdc.gov)
- MedlinePlus Genetics ـ پولیپوز آدنوماتوز خانوادگی. (medlineplus.gov
No.22
05/08
