نمونهگیری خلط یکی از مراحل مهم در تشخیص عفونتهای دستگاه تنفسی است. زمانی که پزشک به عفونتهای ریوی، برونشیت، ذاتالریه یا برخی بیماریهای عفونی مانند سل مشکوک باشد، ممکن است آزمایش خلط را درخواست کند. کیفیت نمونهای که بیمار جمعآوری میکند، تأثیر مستقیم بر دقت نتیجه آزمایش دارد؛ زیرا خلط واقعی باید از عمق ریه خارج شود، نه اینکه فقط آب دهان باشد.
آزمایش کشت خلط چیست؟
آزمایش کشت خلط یا Sputum Culture آزمایشی است که برای شناسایی میکروبها، باکتریها یا سایر ارگانیسمهایی انجام میشود که ممکن است باعث عفونت در دستگاه تنفسی شده باشند. در این آزمایش، نمونه خلط در محیط آزمایشگاهی بررسی میشود تا مشخص شود عامل عفونت چیست و در صورت نیاز، کدام آنتیبیوتیک برای درمان مناسبتر است.
در برخی موارد، پزشک ممکن است آزمایشهای دیگری مانند موارد زیر را نیز درخواست کند:
- رنگآمیزی گرم خلط یا Sputum Gram Stain
- کشت خلط یا Sputum Culture
- بررسی باسیل اسیدفست یا AFB Smear and Culture برای بررسی احتمال سل
- آنتیبیوگرام یا Antibiotic Susceptibility Test برای انتخاب داروی مؤثر
چرا نمونهگیری خلط اهمیت دارد؟
اگر نمونه بهدرستی جمعآوری نشود و بهجای خلط، آب دهان داخل ظرف ریخته شود، نتیجه آزمایش ممکن است قابل اعتماد نباشد. خلط معمولاً چسبنده، غلیظ و گاهی رنگی است؛ اما آب دهان شفاف و رقیق است. به همین دلیل، رعایت دستورالعملهای نمونهگیری خلط برای تشخیص درست بیماری اهمیت زیادی دارد.
این آزمایش به پزشک کمک میکند تا علت علائمی مانند سرفه طولانیمدت، تب، تنگی نفس، درد قفسه سینه یا خروج خلط چرکی و خونی را بهتر بررسی کند.
بهترین زمان برای نمونهگیری خلط
بهترین زمان برای جمعآوری نمونه، صبح زود پس از بیدار شدن از خواب است. در این زمان، ترشحات تنفسی در طول شب در راههای هوایی جمع شدهاند و احتمال بهدست آمدن نمونه مناسب بیشتر است.
بهتر است بیمار هنگام نمونهگیری ناشتا باشد. پیش از جمعآوری نمونه، لازم است دهان چند بار با آب معمولی شسته شود تا آلودگیهای دهانی کاهش یابد. استفاده از دهانشویه یا مواد ضدعفونیکننده بدون توصیه آزمایشگاه مناسب نیست، زیرا ممکن است روی نتیجه کشت اثر بگذارد.
روش صحیح نمونهگیری خلط
برای انجام صحیح نمونهگیری خلط مراحل زیر را رعایت کنید:
- ابتدا دستهای خود را با آب و صابون بشویید و از دستکش یکبار مصرف استفاده کنید.
- دهان را چند بار با آب معمولی بشویید.
- درب ظرف استریل را باز کنید و مراقب باشید داخل ظرف یا درب آن با دست یا سطوح آلوده تماس پیدا نکند.
- یک نفس عمیق از راه بینی بکشید.
- برای چند ثانیه نفس را در سینه نگه دارید.
- با یک سرفه عمیق، خلط را از عمق قفسه سینه خارج کنید.
- خلط را مستقیماً داخل ظرف مخصوص بریزید.
- درب ظرف را محکم ببندید.
- مشخصات بیمار باید روی بدنه ظرف ثبت شده باشد.
حجم مناسب نمونه در هر نوبت حداقل ۲ میلیلیتر است؛ اما بهتر است مقدار نمونه حدود ۳ تا ۵ میلیلیتر باشد.
اگر بیمار نتواند خلط بدهد چه باید کرد؟
گاهی بیمار با وجود سرفه نمیتواند نمونه خلط مناسب تهیه کند. در این شرایط، میتوان از روشهای ساده زیر کمک گرفت:
- استنشاق بخار آب برای نرمتر شدن ترشحات
- غرغره با آب نمک رقیق
- نوشیدن مایعات کافی در شب قبل از نمونهگیری، در صورت نداشتن منع پزشکی
- چند بار نفس عمیق و سرفه مؤثر
با این حال، نباید آب دهان بهجای خلط داخل ظرف ریخته شود؛ زیرا باعث کاهش دقت آزمایش میشود.
نمونهگیری خلط سه نوبتی چگونه انجام میشود؟
در برخی موارد، بهویژه برای بررسی برخی عفونتهای خاص مانند سل، پزشک ممکن است نمونهگیری سه نوبتی خلط را درخواست کند.
که معمولاً:
- نمونه اول هنگام مراجعه بیمار به آزمایشگاه گرفته میشود.
- نمونه دوم، خلط صبحگاهی است که بیمار در منزل، ناشتا و پس از سرفه عمیق جمعآوری میکند.
- نمونه سوم هنگام مراجعه بیمار برای تحویل نمونه دوم، در واحد جمعآوری دریافت میشود.
در نمونههای چندنوبتی، هر روز یک نوبت نمونه تهیه میشود و هر نمونه باید جداگانه و با مشخصات کامل بیمار تحویل آزمایشگاه شود.
شرایط نگهداری و انتقال نمونه خلط
پس از جمعآوری نمونه، ظرف باید در دمای یخچال نگهداری شود. اگر نمونهگیری در منزل انجام شده است، نمونه باید در کمتر از یک ساعت به آزمایشگاه تحویل داده شود.
هنگام انتقال نمونه، ظرف باید از گرما، نور مستقیم آفتاب و آلودگی محیطی دور نگه داشته شود. باقی ماندن طولانیمدت نمونه در خارج از آزمایشگاه میتواند باعث رشد میکروبهای غیرمرتبط یا کاهش کیفیت نمونه شود و در نتیجه، پاسخ آزمایش را تحت تأثیر قرار دهد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
در صورت وجود علائم زیر بهتر است سریعتر با پزشک مشورت شود:
- سرفه شدید یا طولانیمدت
- تب و لرز
- تنگی نفس
- درد قفسه سینه
- خلط خونی
- کاهش وزن بیدلیل
- تعریق شبانه
- سابقه تماس با فرد مبتلا به سل یا عفونت تنفسی شدید
پزشک بر اساس علائم، معاینه و نتیجه آزمایش خلط، درباره نیاز به درمان دارویی تصمیمگیری میکند.
سوالات متداول درباره نمونهگیری خلط
۱. آیا آب دهان برای آزمایش خلط قابل قبول است؟
خیر. آب دهان شفاف و رقیق است و معمولاً برای آزمایش کشت خلط مناسب نیست. نمونه باید از عمق ریه و با سرفه عمیق خارج شود.
۲. نمونه خلط تا چه زمانی باید به آزمایشگاه برسد؟
بهتر است نمونه پس از جمعآوری در یخچال قرار گیرد و در کمتر از یک ساعت به آزمایشگاه تحویل داده شود.
۳. آیا برای نمونهگیری خلط باید ناشتا باشیم؟
بهتر است نمونه صبحگاهی و بهصورت ناشتا تهیه شود. این کار احتمال آلودگی نمونه با مواد غذایی و ترشحات دهانی را کاهش میدهد.
جمعبندی
نمونهگیری خلط مرحلهای ساده اما بسیار مهم در تشخیص عفونتهای تنفسی است. برای دریافت نتیجه دقیق، نمونه باید صبحگاهی، ترجیحاً ناشتا، پس از شستوشوی دهان و با سرفه عمیق از ریه خارج شود. نگهداری نمونه در یخچال، انتقال سریع به آزمایشگاه و پرهیز از مخلوط شدن خلط با آب دهان، از مهمترین نکاتی هستند که باید رعایت شوند.
منابع
No.17
05/03
