آزمایش پس از نزدیکی یا Postcoital Test (PCT) یکی از آزمایشهایی است که برای بررسی وضعیت اسپرم در موکوس سرویکال انجام میشود. موکوس سرویکال همان ترشحات دهانه رحم است که در زمان تخمکگذاری، شرایط را برای عبور اسپرم به سمت رحم و لولههای رحمی مناسبتر میکند. این آزمایش در گذشته برای بررسی برخی علل ناباروری بیشتر استفاده میشد، اما امروزه کاربرد آن محدودتر شده و معمولاً در کنار سایر بررسیهای تخصصی ناباروری تفسیر میشود.
آزمایش پس از نزدیکی چیست؟
آزمایش پس از نزدیکی (Postcoital Test) برای بررسی این موضوع انجام میشود که آیا اسپرم پس از نزدیکی میتواند در موکوس دهانه رحم حضور داشته باشد و حرکت مناسب خود را حفظ کند یا نه. در این تست، پزشک یا پرسنل درمانی نمونهای از موکوس سرویکال (Cervical Mucus) را جمعآوری و زیر میکروسکوپ بررسی میکنند.
هدف اصلی این بررسی، ارزیابی تعامل بین اسپرم و موکوس دهانه رحم است. در زمان مناسب چرخه قاعدگی، موکوس باید شفاف، کشدار و لغزنده باشد تا به حرکت اسپرم کمک کند. اگر موکوس نامناسب باشد یا اسپرمها در آن دیده نشوند، ممکن است احتمال باروری کاهش پیدا کند.
چرا این آزمایش برای بررسی ناباروری انجام میشود؟
این تست میتواند در برخی موارد به پزشک کمک کند تا علت احتمالی ناباروری را بهتر بررسی کند، بهویژه زمانی که احتمال وجود مشکل در عبور اسپرم از دهانه رحم مطرح باشد. با این حال، باید دانست که آزمایش پس از نزدیکی امروزه جزو تستهای روتین و اصلی ناباروری نیست و در بسیاری از مراکز، آزمایشهای دقیقتر مانند آنالیز مایع منی (Semen Analysis)، بررسی تخمکگذاری، سونوگرافی و ارزیابی لولههای رحمی جایگزین آن شدهاند.
بهترین زمان انجام آزمایش پس از نزدیکی
زمان انجام این آزمایش بسیار مهم است. معمولاً بهترین زمان توصیهشده برای انجام آن بین روزهای 11 تا 16 پس از شروع قاعدگی است؛ یعنی دورهای که معمولاً به زمان تخمکگذاری نزدیک است. البته اگر پزشک معالج بر اساس شرایط بیمار زمان دیگری را تعیین کند، باید همان دستور را ملاک قرار داد.
از آنجا که کیفیت موکوس سرویکال در نزدیکی زمان تخمکگذاری بهتر است، انجام آزمایش در این بازه زمانی میتواند اطلاعات دقیقتری ارائه دهد.
آمادگی قبل از آزمایش پس از نزدیکی
برای افزایش دقت نتیجه، رعایت نکات زیر ضروری است:
-
سه روز قبل از آزمایش، نزدیکی یا انزال انجام نشود.
یعنی همسر باید دستکم سه روز پیش از آزمایش انزال نداشته باشد.
-
48 ساعت قبل از مقاربت از کرمهای واژینال استفاده نشود.
این محصولات ممکن است روی کیفیت موکوس یا حرکت اسپرم اثر بگذارند.
-
مقاربت باید بهصورت طبیعی انجام شود.
-
بعد از نزدیکی، بهتر است بیمار 15 تا 30 دقیقه در حالت خوابیده بماند و از حرکت زیاد خودداری کند.
-
تا زمان نمونهگیری، ادرار نکند و دوش نگیرد؛ مگر اینکه پزشک توصیه دیگری داشته باشد.
-
زمان مراجعه برای نمونهگیری معمولاً 1 تا 5 ساعت پس از نزدیکی است، مگر آنکه پزشک بازه زمانی دیگری را مشخص کرده باشد.
نمونهگیری و شرایط نگهداری
در این آزمایش، نمونه معمولاً از موکوس سرویکال گرفته میشود. در برخی دستورالعملهای آزمایشگاهی، تأکید میشود که ارزیابی موکوس در یک زمان استاندارد پس از آمیزش انجام شود. در بعضی منابع آزمایشگاهی، این بازه 9 تا 24 ساعت نیز ذکر شده است، اما در عمل، زمان دقیق باید بر اساس دستور پزشک و پروتکل آزمایشگاه تعیین شود.
تفسیر نتیجه آزمایش
در تفسیر این آزمایش، معمولاً موارد زیر بررسی میشود:
- وجود یا عدم وجود اسپرم در موکوس
- تعداد اسپرمهای قابل مشاهده
- میزان حرکت اسپرمها
- کیفیت ظاهری موکوس دهانه رحم
اگر اسپرم متحرک در موکوس دیده شود، میتواند نشانه مناسب بودن شرایط دهانه رحم برای عبور اسپرم باشد. اگر اسپرم وجود نداشته باشد یا حرکت آن بسیار ضعیف باشد، ممکن است نیاز به بررسیهای بیشتر وجود داشته باشد. البته نتیجه این تست بهتنهایی برای تشخیص قطعی ناباروری کافی نیست.
محدودیتهای آزمایش پس از نزدیکی
نکته مهم این است که آزمایش پس از نزدیکی محدودیتهایی دارد و به همین دلیل امروزه کمتر از گذشته استفاده میشود. نتیجه آن ممکن است تحت تأثیر زمانبندی، کیفیت موکوس، شرایط اسپرم و روش نمونهگیری قرار گیرد. به همین علت، پزشکان معمولاً آن را در کنار سایر آزمایشهای معتبرتر تفسیر میکنند.
آزمایشهای تشخیصی مرتبط با ناباروری شامل موارد زیر هستند:
- آنالیز مایع منی (Semen Analysis)
- بررسی تخمکگذاری (Ovulation Testing)
- سونوگرافی لگن (Pelvic Ultrasound)
- عکس رنگی رحم (Hysterosalpingography یا HSG)
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر با وجود نزدیکی منظم و بدون پیشگیری، بارداری رخ نداده است، مراجعه به پزشک ضروری است. بهطور معمول:
- زنان زیر 35 سال پس از 12 ماه تلاش ناموفق
- زنان 35 سال و بالاتر پس از 6 ماه تلاش ناموفق
باید برای بررسی ناباروری به پزشک مراجعه کنند. در این شرایط، پزشک مناسبترین آزمایشها را بر اساس شرایط زوجین درخواست میکند.
سوالات متداول
1. آزمایش پس از نزدیکی برای چه چیزی انجام میشود؟
این آزمایش برای بررسی حضور و حرکت اسپرم در موکوس دهانه رحم و کمک به ارزیابی برخی علل ناباروری انجام میشود.
2. آیا آزمایش PCT هنوز بهطور روتین انجام میشود؟
خیر. امروزه این آزمایش کاربرد محدودتری دارد و معمولاً تستهای دقیقتر مانند آنالیز مایع منی و بررسی تخمکگذاری بیشتر استفاده میشوند.
3. بهترین زمان انجام آزمایش پس از نزدیکی چه موقع است؟
معمولاً بین روزهای 11 تا 16 سیکل قاعدگی و در زمان نزدیک به تخمکگذاری، مگر اینکه پزشک زمان دیگری را توصیه کند.
جمعبندی
آزمایش پس از نزدیکی یا PCT روشی برای بررسی اسپرم در موکوس سرویکال است که در گذشته بیشتر برای ارزیابی ناباروری استفاده میشد. این تست نیاز به زمانبندی دقیق، آمادگی مناسب و تفسیر تخصصی دارد. با وجود اینکه امروزه جایگاه آن محدودتر شده است، در برخی شرایط ممکن است هنوز بهعنوان بخشی از بررسی ناباروری مورد استفاده قرار گیرد.
منابع
No.18
05/03