تعادل آب و الکترولیتها برای عملکرد طبیعی مغز، کلیهها و کل بدن حیاتی است. یکی از مهمترین شاخصهای آزمایشگاهی برای ارزیابی این تعادل، اُسمولالیته (Osmolality) خون و ادرار است. این آزمایش به پزشکان کمک میکند علت کمآبی، پرآبی، اختلالات سدیم، بیماریهای کلیوی و هورمونی را بهتر تشخیص دهند. در این مقاله، بهصورت علمی اما قابلفهم توضیح میدهیم اسمولالیته چیست، چه زمانی اندازهگیری میشود و نتایج آن چگونه تفسیر میشود.
اسمولالیته چیست؟
اُسمولالیته نشاندهنده غلظت ذرات محلول فعال از نظر اسمزی (مانند سدیم، گلوکز و اوره) در یک کیلوگرم آب است.
برخلاف اسمولاریته، اسمولالیته تحت تأثیر دما و حجم قرار نمیگیرد و به همین دلیل در پزشکی دقت بالاتری دارد.
اسمولالیته خون چه چیزی را نشان میدهد؟
اُسمولالیته سرم یا پلاسما بازتابی از:
- وضعیت هیدراتاسیون بدن
- تعادل سدیم و سایر الکترولیتها
- عملکرد هورمون ضدادراری (ADH)
است.
محدوده طبیعی اسمولالیته خون
- معمولاً حدود ۲۷۵ تا ۲۹۵ میلیاُسمول بر کیلوگرم
اسمولالیته ادرار چیست؟
اُسمولالیته ادرار نشان میدهد کلیهها تا چه حد قادرند:
- ادرار را غلیظ یا رقیق کنند
- به تغییرات آب بدن و هورمون ADH پاسخ دهند
این آزمایش نقش مهمی در بررسی اختلالات کلیوی و هورمونی دارد.
چه زمانی آزمایش اسمولالیته درخواست میشود؟
پزشک ممکن است در شرایط زیر این آزمایش را تجویز کند:
- تشنگی شدید یا غیرطبیعی
- کاهش یا افزایش غیرعادی حجم ادرار
- هیپوناترمی یا هیپرناترمی (سدیم پایین یا بالا)
- شک به دیابت بیمزه
- بررسی سندرم ترشح نامناسب ADH (SIADH)
- ارزیابی کمآبی یا مسمومیتها
تفسیر نتایج اسمولالیته خون
اُسمولالیته خون بالا
میتواند نشاندهنده:
- کمآبی بدن
- افزایش سدیم خون
- افزایش قند خون (مانند دیابت کنترلنشده)
- مصرف الکل یا برخی سموم
باشد.
اُسمولالیته خون پایین
ممکن است در موارد زیر دیده شود:
- پرآبی
- SIADH
- نارسایی قلب یا کبد
- مصرف بیش از حد مایعات
تفسیر اسمولالیته ادرار
اُسمولالیته ادرار بالا
- نشاندهنده ادرار غلیظ
- پاسخ طبیعی کلیهها به کمآبی
اُسمولالیته ادرار پایین
- ناتوانی کلیه در تغلیظ ادرار
- دیدهشده در دیابت بیمزه یا مصرف زیاد آب
تفاوت اسمولالیته خون و ادرار
- اسمولالیته خون وضعیت کلی تعادل مایعات بدن را نشان میدهد
- اسمولالیته ادرار نشان میدهد کلیهها چگونه به این وضعیت پاسخ میدهند
✅ تفسیر این دو همزمان ارزش تشخیصی بالاتری دارد.
تفاوت اسمولالیته و اسمولاریته
- اسمولالیته: ذرات در کیلوگرم آب (دقیقتر، رایج در پزشکی)
- اسمولاریته: ذرات در لیتر محلول
در عمل بالینی، اسمولالیته ترجیح داده میشود.
جمعبندی
- اسمولالیته شاخص کلیدی تعادل آب و الکترولیت است
- در تشخیص کمآبی، پرآبی و اختلالات هورمونی نقش مهمی دارد
- تفسیر آن باید همراه با سدیم، ادرار و علائم بالینی باشد
پرسشهای متداول (FAQ)
آیا اسمولالیته بالا خطرناک است؟
اگر ناشی از کمآبی یا اختلال متابولیک باشد، نیاز به بررسی و درمان دارد.
آیا فقط با این آزمایش میتوان بیماری کلیه را تشخیص داد؟
خیر، اما اطلاعات مهمی درباره عملکرد کلیهها ارائه میدهد.
آیا مصرف آب قبل از آزمایش روی نتیجه اثر دارد؟
بله، بهویژه روی اسمولالیته ادرار.
منابع :
-
Lab Tests Online – Osmolality
-
CDC – Water balance and hydration
https://www.cdc.gov/healthywater/drinking/nutrition/index.html
No.21
۰۴/۱۱
