وقتی یکی از اعضای خانواده به سرطان ریه مبتلا می‌شود، انتخاب روش درمان به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌ها تبدیل خواهد شد. شاید این سؤال مطرح شود که چرا دو بیمار با سرطان مشابه، داروهای متفاوتی دریافت می‌کنند؟
پاسخ گاهی در ویژگی‌های ژنتیکی سلول‌های سرطانی است. آزمایش مولکولی سرطان ریه به پزشکان کمک می‌کند تغییرات مشخصی را در تومور شناسایی کنند و درمان مناسب‌تری انتخاب کنند.
آزمایش مولکولی سرطان ریه چیست؟
- آزمایش مولکولی سرطان ریه (Lung Cancer Molecular Testing) روشی برای بررسی تغییرات ژنتیکی و زیستی سلول‌های تومور است.برخلاف آزمایش‌های ژنتیکی ارثی، این بررسی معمولاً تغییراتی را شناسایی می‌کند که در طول زندگی داخل سلول‌های سرطانی ایجاد شده‌اند.
بعضی از این تغییرات باعث رشد و تکثیر غیرطبیعی سلول‌ها می‌شوند.شناخت آن‌ها به پزشک کمک می‌کند مشخص کند آیا تومور به داروهای هدفمند پاسخ خواهد داد یا خیر.
این رویکرد بخشی از پزشکی دقیق یا Precision Medicine محسوب می‌شود.
چرا آزمایش مولکولی سرطان ریه اهمیت دارد؟
همه سرطان‌های ریه از نظر ساختار و رفتار سلولی یکسان نیستند.
دو بیمار ممکن است به یک نوع سرطان مبتلا باشند، اما تومورهای آن‌ها تغییرات ژنتیکی متفاوتی داشته باشند.
آزمایش مولکولی می‌تواند به موارد زیر کمک کند:
- شناسایی تغییرات قابل‌هدف‌گیری در سلول‌های سرطان
- انتخاب داروهای هدفمند
- جلوگیری از تجویز بعضی درمان‌های کم‌اثر
- بررسی علت مقاومت به درمان
- شناسایی گزینه‌های درمانی جدید
این آزمایش به‌ویژه در سرطان ریه غیرسلول‌کوچک (Non-Small Cell Lung Cancer یا NSCLC) اهمیت دارد.
در برخی مراحل اولیه بیماری نیز نتایج مولکولی بر انتخاب درمان پس از جراحی تأثیر می‌گذارند.
ژن EGFR چیست و چه ارتباطی با سرطان ریه دارد؟
ژن EGFR مسئول تولید پروتئینی به نام گیرنده فاکتور رشد اپیدرمی است.
این پروتئین در تنظیم رشد و تقسیم سلول‌ها نقش دارد.
گاهی تغییر یا جهش ژنتیکی در EGFR باعث فعال ماندن پیام‌های رشد می‌شود. در نتیجه، سلول‌های سرطانی سریع‌تر تکثیر می‌شوند.
دو تغییر شناخته‌شده عبارت‌اند از:
- حذف بخشی از اگزون ۱۹ (Exon 19 Deletion)
- جهش L858R در اگزون ۲۱
این تغییرات در برخی بیماران مبتلا به سرطان ریه غیرسلول‌کوچک، به‌ویژه آدنوکارسینوم ریه، مشاهده می‌شوند.
مثبت بودن جهش قابل‌درمان EGFR می‌تواند مسیر انتخاب دارو را تغییر دهد.
نقش EGFR در درمان هدفمند
داروهایی مانند اوسیمرتینیب (Osimertinib) برای مهار فعالیت بعضی انواع جهش‌یافته EGFR استفاده می‌شوند.این داروها می‌توانند رشد تومور را کنترل کنند و در بیماران مناسب، پیشرفت بیماری را به تأخیر بیندازند.البته همه جهش‌های EGFR پاسخ یکسانی ندارند. نوع دقیق تغییر ژنتیکی برای انتخاب درمان اهمیت دارد.
ژن ALK چیست و چرا بررسی می‌شود؟
ژن ALK یا Anaplastic Lymphoma Kinase در تنظیم رشد سلول‌ها نقش دارد.
در برخی تومورهای ریه، این ژن با ژن دیگری ترکیب می‌شود. به این تغییر، بازآرایی یا ادغام ژنی (Gene Fusion) گفته می‌شود.
یکی از انواع شناخته‌شده آن، ادغام EML4-ALK است.این تغییر می‌تواند باعث فعال شدن غیرطبیعی مسیرهای رشد سلولی شود.در صورت شناسایی ALK مثبت، پزشک ممکن است داروهایی مانند آلکتینیب (Alectinib) یا لورلاتینیب (Lorlatinib) را انتخاب کند.این داروها فعالیت پروتئین غیرطبیعی ALK را مهار می‌کنند.
البته درمان هدفمند نیز ممکن است عوارض جانبی داشته باشد و تضمین‌کننده درمان قطعی همه بیماران نیست.
آزمایش EGFR و ALK چگونه انجام می‌شود؟
برای انجام آزمایش مولکولی، معمولاً از نمونه بافت تومور استفاده می‌شود.
این نمونه ممکن است هنگام بیوپسی ریه، برونکوسکوپی یا جراحی تهیه شده باشد.
مهم‌ترین روش‌های بررسی عبارت‌اند از:
- آزمایش PCR: برای شناسایی بعضی جهش‌های مشخص ژنتیکی.
- توالی‌یابی نسل جدید (Next-Generation Sequencing یا NGS): بررسی هم‌زمان تغییرات چندین ژن.
- آزمایش FISH: شناسایی بعضی بازآرایی‌های ژنی مانند ALK.
- ایمونوهیستوشیمی (IHC): بررسی پروتئین‌های خاص در بافت تومور.
در بعضی بیماران، آزمایش DNA تومور در خون یا بیوپسی مایع (Liquid Biopsy) نیز انجام می‌شود.
این روش می‌تواند زمانی مفید باشد که نمونه‌برداری بافتی دشوار است.
نتایج آزمایش مولکولی چگونه تفسیر می‌شوند؟
- نتیجه EGFR مثبت
اگر جهش قابل‌هدف‌گیری شناسایی شود، بعضی داروهای مهارکننده EGFR ممکن است گزینه درمانی مناسبی باشند.
- نتیجه ALK مثبت
وجود بازآرایی مرتبط با ALK می‌تواند نشان‌دهنده امکان استفاده از مهارکننده‌های این پروتئین باشد.
- نتیجه منفی
نتیجه منفی یعنی تغییر موردنظر در نمونه شناسایی نشده است.
این نتیجه نه سرطان ریه را رد می‌کند و نه به معنای نبود تمام گزینه‌های درمانی است.
همچنین نتیجه منفی بیوپسی مایع، همیشه نبود جهش در تومور را ثابت نمی‌کند. در صورت امکان، ممکن است بررسی بافت نیز لازم باشد.
چه آزمایش‌های مولکولی دیگری برای سرطان ریه وجود دارد؟
علاوه بر EGFR و ALK، تغییرات ژن‌های زیر نیز ممکن است بررسی شوند:
- ROS1
- BRAF
- KRAS
- MET
- RET
- NTRK
- HER2 یا ERBB2
آزمایش PD-L1 نیز در برخی بیماران برای کمک به انتخاب ایمونوتراپی انجام می‌شود.
انتخاب مجموعه آزمایش‌ها به نوع سرطان، مرحله بیماری و امکانات تشخیصی بستگی دارد.
چه زمانی آزمایش مولکولی باید تکرار شود؟
اگر سرطان پس از درمان دوباره رشد کند یا پاسخ آن به دارو کاهش یابد، پزشک ممکن است آزمایش مولکولی جدیدی درخواست کند.
زیرا سلول‌های سرطانی می‌توانند در طول زمان تغییر کنند و نسبت به درمان مقاوم شوند.
تکرار بررسی در این شرایط ممکن است گزینه‌های درمانی تازه‌ای را مشخص کند.
آیا می‌توان از سرطان ریه پیشگیری کرد؟
همه موارد سرطان ریه قابل پیشگیری نیستند؛ اما ترک سیگار، دوری از دود دخانیات و کاهش مواجهه با مواد سرطان‌زا اهمیت دارند.رعایت تغذیه متعادل و فعالیت بدنی برای سلامت عمومی مفید است، اما جایگزین درمان سرطان یا بررسی‌های تخصصی نمی‌شود.
سوالات متداول درباره آزمایش مولکولی سرطان ریه
۱. آیا تمام بیماران مبتلا به سرطان ریه به آزمایش EGFR و ALK نیاز دارند؟
خیر. ضرورت آزمایش به نوع سرطان و مرحله بیماری بستگی دارد. این بررسی‌ها به‌ویژه در بسیاری از بیماران مبتلا به NSCLC اهمیت دارند.
۲. آیا مثبت بودن EGFR یا ALK به معنای ارثی بودن سرطان است؟
معمولاً خیر. این تغییرات اغلب در سلول‌های تومور ایجاد می‌شوند و لزوماً از والدین به فرزندان منتقل نشده‌اند.
۳. آیا آزمایش مولکولی سرطان ریه با خون انجام می‌شود؟
گاهی بله. بیوپسی مایع می‌تواند بعضی تغییرات ژنتیکی را در خون شناسایی کند؛ اما در مواردی، بررسی بافت تومور همچنان ضروری است.
جمع‌بندی
آزمایش مولکولی سرطان ریه یکی از ابزارهای مهم پزشکی دقیق برای انتخاب درمان مناسب است. شناسایی تغییرات ژن‌های EGFR و ALK می‌تواند مشخص کند کدام بیماران ممکن است از داروهای هدفمند سود ببرند. بااین‌حال، نتیجه آزمایش باید همراه با نوع سرطان، مرحله بیماری و شرایط عمومی بیمار تفسیر شود. بررسی دقیق ویژگی‌های تومور به انتخاب آگاهانه‌تر درمان و بهبود مدیریت بیماری کمک می‌کند.
منابع
۱. MedlinePlus – Lung Cancer Genetic Tests
کتابخانه ملی پزشکی آمریکا؛ معرفی آزمایش‌های ژنتیکی سرطان ریه، نحوه نمونه‌گیری، بیوپسی مایع و تفسیر نتایج.
۲. National Cancer Institute – Biomarker Testing for Cancer Treatment
بررسی نقش نشانگرهای مولکولی در پزشکی دقیق، انتخاب درمان هدفمند و شناسایی مقاومت درمانی.
No.89
05/07
