دیدن خون در ادرار نگران‌کننده است، اما همیشه به معنای سرطان نیست. از طرف دیگر، سرطان مثانه ممکن است ابتدا با مقدار کمی خون در ادرار خود را نشان دهد که فقط در آزمایش مشخص می‌شود. شناخت روش‌های بررسی کمک می‌کند بدانیم چه زمانی یک آزمایش ساده کافی نیست. نکته مهم در بحث غربالگری سرطان مثانه با روش‌های غیرتهاجمی و سیستوسکوپی این است که بررسی افراد بدون علامت، ارزیابی فرد دارای علامت و پیگیری پس از درمان، سه موقعیت متفاوت‌اند.
آیا غربالگری سرطان مثانه برای همه لازم است؟
غربالگری یعنی جست‌وجوی بیماری در فردی که علامتی ندارد. در حال حاضر، آزمایش غربالگری استانداردی برای همه افراد با خطر معمول سرطان مثانه وجود ندارد. همچنین شواهد کافی در دست نیست که نشان دهد آزمایش دوره‌ای ادرار در جمعیت عمومی، مرگ‌ومیر ناشی از این سرطان را کاهش می‌دهد. نتیجه غیرطبیعی ممکن است به بررسی‌های غیرضروری منجر شود و نتیجه طبیعی نیز اطمینان قطعی نمی‌دهد.
بااین‌حال، پزشک ممکن است برای فردی با خطر بالاتر برنامه بررسی شخصی‌سازی‌شده‌ای در نظر بگیرد. کسی که قبلاً سرطان مثانه داشته است نیز معمولاً به پایش پس از درمان نیاز دارد؛ این پایش با غربالگری فرد سالم یکسان نیست.
چه کسانی بیشتر در معرض خطرند؟
سیگارکشیدن از مهم‌ترین عوامل خطر سرطان مثانه است. تماس شغلی با برخی مواد شیمیایی، از جمله مواد مورد استفاده در صنایع رنگ، فلز و فرآورده‌های نفتی، نیز می‌تواند خطر را افزایش دهد. افزایش سن، سابقه خانوادگی، پرتودرمانی پیشین لگن و مصرف بعضی داروهای ضدسرطان از دیگر مواردی هستند که پزشک در ارزیابی خطر در نظر می‌گیرد. داشتن عامل خطر به معنی ابتلای حتمی نیست.
روش‌های غیرتهاجمی چه اطلاعاتی می‌دهند؟
آزمایش خون در ادرار
آزمایش ادرار (Urinalysis) می‌تواند وجود گلبول قرمز را نشان دهد؛ به این وضعیت هماچوری می‌گویند. نتیجه مثبت، تشخیص سرطان نیست: عفونت، سنگ‌های ادراری و علت‌های دیگر نیز ممکن است باعث خون در ادرار شوند. از سوی دیگر، خونریزی می‌تواند متناوب باشد؛ بنابراین یک آزمایش طبیعی، علت خونِ مشاهده‌شده در روزهای قبل را روشن نمی‌کند.
سیتولوژی و مارکرهای ادراری
در سیتولوژی ادرار (Urine Cytology)، سلول‌های موجود در نمونه ادرار زیر میکروسکوپ بررسی می‌شوند. این آزمایش ممکن است به یافتن برخی سلول‌های غیرطبیعی کمک کند، اما همه سرطان‌های مثانه، به‌ویژه برخی تومورهای با درجه پایین، را شناسایی نمی‌کند. پس نتیجه منفی آن سرطان را رد نمی‌کند.
آزمایش مارکرهای توموری ادرار (Urine Tumor Marker Tests) نیز موادی را بررسی می‌کند که ممکن است با سرطان مثانه ارتباط داشته باشند. نتیجه مثبت این آزمایش‌ها به‌تنهایی تشخیص قطعی نیست و نتیجه منفی نیز همیشه بررسی بیشتر را منتفی نمی‌کند. کاربرد آن‌ها، از جمله در برخی افراد تحت پایش، باید با توجه به شرایط بیمار تعیین شود.
سیستوسکوپی چه زمانی اهمیت پیدا می‌کند؟
در سیستوسکوپی (Cystoscopy)، متخصص اورولوژی لوله‌ای باریک و دوربین‌دار را از راه مجرای ادرار وارد مثانه می‌کند تا پوشش داخلی آن را ببیند. اگر ناحیه‌ای مشکوک باشد، ممکن است از آن نمونه‌برداری (Biopsy) انجام شود. بررسی بافت زیر میکروسکوپ برای تأیید سرطان و شناخت ویژگی‌های آن اهمیت دارد.
سیستوسکوپی نسبت به آزمایش ادرار تهاجمی‌تر است، اما دید مستقیم از داخل مثانه فراهم می‌کند؛ به همین دلیل آزمایش‌های ادراری معمولاً جای آن را در بررسی فرد مشکوک یا پایش لازم پس از درمان نمی‌گیرند. پزشک گاهی برای بررسی بخش‌های دیگر دستگاه ادراری، تصویربرداری نیز درخواست می‌کند.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر حتی یک‌بار خون در ادرار دیدید، برای ارزیابی پزشکی مراجعه کنید؛ به‌خصوص اگر خونریزی بدون درد باشد. تکرر ادرار، سوزش یا درد هنگام ادرار نیز اگر ادامه پیدا کند یا تکرار شود، نیازمند بررسی است. این علائم اغلب علت‌هایی غیر از سرطان دارند، اما نباید صرفاً بر اساس حدس، به عفونت نسبت داده شوند.
برای کاهش خطر، ترک سیگار مهم‌ترین اقدام قابل‌انجام است. اگر در محیط کار با مواد شیمیایی تماس دارید، اصول ایمنی شغلی را رعایت کنید. تغذیه متعادل و فعالیت بدنی برای سلامت عمومی مفیدند، اما هیچ رژیم غذایی یا مکملی جایگزین ترک سیگار یا ارزیابی خون در ادرار نیست.
سؤالات متداول
آیا آزمایش ادرار طبیعی سرطان مثانه را رد می‌کند؟
خیر. خونریزی ممکن است متناوب باشد و آزمایش‌های ادراری همه تومورها را شناسایی نمی‌کنند.
آیا وجود خون در ادرار یعنی سرطان دارم؟
خیر. علت‌های متعددی دارد، اما حتی یک نوبت خونِ قابل‌مشاهده باید بررسی شود.
آیا پس از درمان سرطان مثانه می‌توان سیستوسکوپی را با آزمایش ادرار جایگزین کرد؟
خودسرانه نه. برنامه پایش را متخصص بر اساس نوع تومور و خطر بازگشت آن تعیین می‌کند.
جمع‌بندی
غربالگری سرطان مثانه با روش‌های غیرتهاجمی و سیستوسکوپی برای همه افراد برنامه‌ای یکسان ندارد. آزمایش‌های ادرار می‌توانند سرنخ بدهند، اما محدودیت دارند؛ سیستوسکوپی و در صورت نیاز نمونه‌برداری، نقش اصلی را در بررسی ضایعه مشکوک ایفا می‌کنند. مهم‌ترین اقدام عملی، پیگیری به‌موقع خون در ادرار و توجه به عوامل خطر، به‌ویژه سیگار است.
منابع
- مؤسسه ملی سرطان آمریکا ـ غربالگری سرطان مثانه. (cancer.gov)
- مؤسسه ملی سرطان آمریکا ـ علل و عوامل خطر سرطان مثانه. (cancer.gov)
- MedlinePlus ـ خون در ادرار. (medlineplus.gov)
- NHS ـ علائم سرطان مثانه. (nhs.uk)
No.18
05/08